Nalatenschap (erfenis) afwikkelen en verdelen | Regels, advies en stappen

Laatst bijgewerkt: 12 maart 2026

Uitleg, tips en structuur voor afwikkelen en verdelen erfenis door erfgenamen

Inhoudsopgave
1. Afwikkelen erfenis – schets speelveld en belangrijke wettelijke regels
2. Tien adviezen voor afwikkelen en verdelen erfenis
3. Uitvaart organiseren volgens wensen overledene
4. Stappenplan erfenis afwikkelen en verdelen

Hoofdstuk 1
Afwikkelen erfenis – schets speelveld en belangrijke wettelijke regels

Uit onderzoek blijkt dat één op de drie erfenissen niet zonder ruzie kan worden afgewikkeld en verdeeld. Onenigheid kan worden verminderd door regels en stappen te volgen die het Nederlands erfrecht, vermogensrecht en burgerlijk procesrecht kennen. Er kunnen ook andere wetten van toepassing zijn. In dit uitgebreide artikel uitleg, achtergronden en handige tips uit de praktijk.

Ruzie rond een erfenis voert tot rechtszaken en loopt regelmatig uit op breuken in de familie.¹ Hoog op het lijstje van bronnen voor onenigheid staat de verdeling van goederen die voor erfgenamen emotionele waarde hebben. Dat kunnen juwelen of antiek zijn, maar ook alledaagse gebruiksvoorwerpen. Tweede hoge notering op de ruzieladder is de waardebepaling van nalatenschapsgoederen bij toedeling aan een erfgenaam of bij verkoop aan derden.

Andere diepe bron voor meningsverschillen is onwetendheid en verwarring over de basisregels die gelden voor beheer, afwikkeling en verdeling van een erfenis. Zoekmachines leveren Nederlandse en Belgische websites door elkaar met halve waarheden en onjuistheden.² Antwoordrobots plakken woorden aan elkaar volgens patronen die worden getraind met gigantische databases afkomstig uit de hele wereld. Dat levert bij vragen over het Nederlands erfrecht een foutquote op van meer dan 70%. Stellig geschreven teksten die netjes worden ingedeeld met tussenkopjes en conclusie, bieden niet-bestaande rechterlijke uitspraken aan en regels die Nederland niet kent. Een husseltje van rechtsbegrippen uit de hele wereld, maar dat is lastig te herkennen. Ook websites van serieus werkende bedrijven en organisaties, inclusief die van notariaat en advocatuur, slaan door slordig woordgebruik en verwarrend jargon inhoudelijk de plank regelmatig mis, geven verouderde informatie of vertellen maar een deel van het verhaal.³ Teksten zijn vaak niet in de eerste plaats bedoeld om betrouwbare informatie te leveren, maar om mensen naar een website of lezing te trekken en hen zo te interesseren voor bepaalde producten en diensten. Er wordt vaak verteld dat er een dringende noodzaak bestaat om iets te regelen of te doen, terwijl die er vaak zo niet is, en er worden zelfs diensten en producten bedacht en aangeprezen die volgens geldend recht (nog) niet zijn toegelaten.

Daar komt bij dat het vak erfrecht in Nederland alleen wordt onderwezen binnen de beroepsopleiding voor de notaris, met op de notarispraktijk gerichte onderwerpen en zienswijzen. Er wordt niet gedacht vanuit de mensen die in het dagelijks leven met het erfrecht te maken krijgen en de notaris leert niets over bijvoorbeeld vermogensbeheer of schuldenmanagement; de psychologie van (stief-)familieverhoudingen of burgerlijk procesrecht, maar ziet zichzelf wel vaak als specialist in de advisering rond het erfrecht. Er is zeker veel juridische kennis bij het notariaat en de notaris steekt met kop en schouders uit boven de ongereguleerde nalatenschapsplanners. Maar door verwarrend jargon en het eigenbelang producten en diensten te moeten verkopen, ook als executeur en bewindvoerder, is de informatievoorziening niet altijd helder.

Berucht zijn ook testamenten met onbegrijpelijke bepalingen, waar iedereen een andere interpretatie aan kan geven; met bepalingen die bij overlijden niet rechtsgeldig blijken te zijn, en/of met ingewikkelde constructies, bedacht om erfbelasting te besparen. Erfgenamen zitten dan opeens opgescheept met een tweetrapsmaking waaraan allerlei verplichtingen kleven, of met een quasi-wettelijke verdeling die mogelijk nietig is.

Ook worden voor testamenten bepalingen gebruikt die bij het opstellen van een testament misschien logisch klinken, maar bij afwikkeling van de erfenis voor grote praktische problemen kunnen zorgen.⁴

In 2010 was er op tv bij consumentenprogramma Radar een reportage over de tweetrapsmaking als manier om erfbelasting te besparen. Het notariaat kreeg tienduizenden opdrachten en een omzetverhoging van minstens € 20 miljoen. Twee hoogleraren van het Centrum voor Notarieel Recht gaven uitleg over deze ’truc’ maar vertelden er niet bij dat de eerste-trap-erfgenaam deels wordt onterfd en aan strenge eisen voor boekhouding van het erfdeel moet voldoen.⁵

Een klap op de ruzievuurpijl is het ontbreken van regulering voor zakelijke dienstverlening op het brede en ingewikkelde werkveld van het erfrecht en aanpalende terreinen. Iedereen mag zich erfrechtspecialist en testamentexpert noemen, jurist, nalatenschapsplanner, executeur, testamentair bewindvoerder of toezichthouder, ook zonder opleiding, en er is geen controle op de uitvoering van het werk. Iedere advocaat mag zich erfrechtdeskundige noemen en iedere notaris mag erfenissen afwikkelen, ook zonder kennis of ervaring op dit complexe vakgebied. Dat mag ook iedere accountant, bankmedewerker, welzijnswerker of begrafenisondernemer.⁶

Iedereen mag adviseren bij het ontwerpen van een testament en codicil of over de uitleg ervan. Er bestaat zelfs geen algemene wettelijke verplichting dat zulke adviezen juridisch of fiscaal juist moeten zijn.⁷ Opleidingsbedrijven beloven gouden bergen als men daar een cursus erfrecht volgt van enkele dagen, met hoogleraren als docent.⁸ En iedereen mag beroepsmatig diensten aanbieden als testamentair executeur en bewindvoerder; dat zijn ongereguleerde beroepen.

► zie: Iedereen mag zich erfrechtspecialist noemen – zonder opleiding, accreditatie of toezicht

► zie: Cursus ‘Erfrecht in één dag’? Te mooi om waar te zijn!

► zie: Leden Nederlandse organisatie beroepsexecuteurs NOVEX vaak niet opgeleid in vermogensbeheer

De Vereniging Erfrecht Advocaten Nederland (VEAN) stelt voor haar leden geen hoge eisen aan de kennis van het erfrecht en stelt helemaal geen eisen aan kennis over het erfprocesrecht.⁹

► zie: Procederen in het erfrecht: veel valkuilen, weinig kennis, 18 jaar zonder handboek

De enigen die wat kunnen doen, zijn de erfgenamen, maar alleen achteraf, als het mis is gegaan, door het voeren van civiele rechtszaken. Dat kost tijd en veel geld. En de rechter heeft bij professionals in het erfrecht geen algemeen toetsingskader voor vakbekwaamheid en heeft dat na twintig jaar nieuwe erfrecht ook niet zelf ontwikkeld. De rechter werkt met de eeuwenoude norm ‘als een goed huisvader’.¹⁰ Eisen uit de Wet Financieel Toezicht voor het beroepsmatig aanbieden van diensten in individueel vermogensbeheer op de consumentenmarkt, in dit geval aan testateurs en erfgenamen, worden in de erfrecht-industrie vèrgaand genegeerd.¹¹

Bovenaan met stip staat gedrag van erfgenamen dat is ingegeven door ingesleten familiaire verhoudingen en gezinspatronen; de manier waarop ouders met kinderen zijn omgegaan, machtsstructuren en gewoonten, de kijk van het ene kind op het andere en de verstandhouding tussen (mee)ouders en (stief)kinderen uit verschillende huwelijken. Met als standaardvariant de mannen tegen de vrouwen. Waren het bij leven en in de periode voor overlijden vaak vrouwen die de kar trokken bij verzorging en organisatie, na overlijden springen mannen als vanzelfsprekend naar voren om zaken te regelen, met gedrag bekend uit strips over holbewoners en uit Hollywoodfilms uit de 1930-er jaren.¹²

Een bekende bijwerking daarvan is dat allerlei mensen als hobbypsycholoog naar een erfeniskwestie gaan kijken en zo de juridische, financiële en zakelijke aspecten uit het oog verliezen.¹³

Alles bovenop de verzwarende omstandigheid dat een overlijden vaak onvoorspelbare emoties oproept en er in een periode van verdriet en rouw veel praktisch werk moet worden verricht.¹⁴ Erfrechtprofessionals die aan journalisten vertellen dat iedereen eigenlijk diep in het hart wel weet hoe het zit en dus eigenlijk niet verrast zou moeten zijn, hebben het vliegwieleffect dat een verlies kan veroorzaken, niet begrepen.

Meningsverschillen over afwikkelen en verdelen van een nalatenschap zijn normaal

Volgens een wettelijke hoofdregel voor erfopvolging, vervallen in Nederland de eigendomsrechten aan het eigen vermogen van een levend persoon direct bij overlijden, en verschuiven ze op hetzelfde moment ‘onzichtbaar’ naar de erfgenamen die in de wet of in een testament zijn aangewezen (art. 4:182 lid 1 BW). Zonder pauze of omweg. Dit is een juridisch effect dat automatisch intreedt. Er hoeft niets te worden getekend of te worden geleverd, de notaris roept niemand op en stuurt niemand vanzelf bericht, een executeur mag een erfenis niet uitbetalen.

De wet benoemt enkele groepen natuurlijke personen in een bepaalde rangvolgorde – ‘staken’ genoemd. In een rechtsgeldig testament kunnen natuurlijke personen en rechtspersonen (organisaties, bedrijven) worden benoemd. Voor de overgang van eigendom is geen enkele rechtshandeling vereist. Deze eigendomsoverdracht gebeurt onder ‘algemene titel’, op grond van wettelijke bepalingen waar niet van kan worden afgeweken (art. 3:80, lid 2 BW). Er is formeel geen levering nodig, zoals bij koop, ook niet bij onroerend goed of registergoederen. Dit brengt mee dat erfgenamen direct na overlijden verantwoordelijk zijn. Als er bij testament een executeur is benoemd, zijn de erfgenamen eigenaar, maar moet de executeur ervoor zorgen dat de erfenis verstandig wordt beheerd en dat bepaalde in de wet genoemde schulden wordt voldaan die direct-opeisbaar zijn. De erfgenamen moeten de goederen van de nalatenschap wel feitelijk ‘in bezit’ nemen. ‘Bezit’ betekent in het recht iets anders dan ‘eigendom’. Erfgenamen moeten zorgen dat ze de sleutels krijgen van een auto en woning, wachtwoorden van digitale apparaten en online-accounts, dat bankrekeningen en onroerende goederen worden overgeschreven op naam van de erven, enz.

Er bestaat wel het recht van erfkeuze, maar deze heeft terugwerkende kracht. De erfgenamen hebben daarom direct bij overlijden samen alle rechten en verplichtingen en ze dragen samen de verantwoordelijkheid voor het regelwerk en financiële risico’s.

De grote paradox is dat de wet erfrecht een pittige straf in petto heeft voor mensen die hun verantwoordelijkheid nemen en snel aan het werk gaan. Het recht van erfkeuze vervalt namelijk onmiddellijk en onherroepelijk wanneer je je als erfgenaam gedraagt. Dat wordt door de wet en de rechter gezien als een ‘daad van zuivere aanvaarding’ en daarna is het niet meer mogelijk de erfenis te verwerpen of om te aanvaarden onder voorbehoud van schulden die het batig saldo overstijgen. Erfgenamen mogen wel handelingen verrichten die onder de noemer van beheer vallen, en ze mogen handelingen verrichten om de uitvaart te organiseren, maar de rechter is al streng wanneer je de kamer van het verzorgingshuis leegruimt (moet meestal binnen zeven dagen) en je de redelijk nieuwe tv meegeeft aan de zoon van je broer die meehelpt.

► zie: Keuzemogelijkheden bij erfenis: aanvaarden, verwerpen of beneficiair aanvaarden

LET OP – Begin daarom met het opruimen van bederfelijke waren; het veiligstellen van dingen van waarde en het maken van een inventarisatie van alles wat tot de nalatenschap behoort ( boedelbeschrijving). Ga pas aan de slag met schulden betalen, afwikkelen en verdelen nadat iedereen officieel een ‘erfkeuze’ heeft gemaakt! Dat is niet eenvoudig als de kamer in het verzorgingshuis binnen enkele dagen moet worden leeggeruimd of een huurwoning moet worden opgeleverd. Wat speelt hier? ↓

Erfgenamen zijn in Nederland niet verplicht een erfenis te accepteren. Er zijn drie keuzemogelijkheden. Om te verwerpen is een officiële handeling nodig, maar om een erfenis zuiver te aanvaarden, en zodoende met het eigen vermogen verantwoordelijk te zijn voor de schulden die verband houden met de nalatenschap, is geen officiële handeling nodig. Dat kan gebeuren door een ‘daad van aanvaarding’. Beheershandelingen en het regelen van de uitvaart worden door de rechter in beginsel niet gezien als daden van zuivere aanvaarding. Maar wees hier echt heel voorzichtig en behoedzaam! Handelingen die volstrekt normaal lijken: neem jij de televisie maar vast mee voor je kinderen, kunnen vérstrekkende financiële gevolgen hebben wanneer blijkt dat de nalatenschap te weinig verhaal biedt voor alle schulden die voldaan moeten worden. De praktijk leert dat een schuldeiser voor een bedrag van € 11.000,= tot aan de Hoge Raad kan procederen (Hoge Raad 22 mei 2015, ECLI:NL:HR:2015:1284 – arrest ‘De Koperen Pan‘). Hebben een of meer erfgenamen geen rechtsbijstandsverzekering, kan dat echt vreselijk duur worden.

Erfgenamen doen er goed aan, zo snel mogelijk te beginnen met een (voorlopige) inventarisatie van de goederen in de nalatenschap en van de verplichtingen, vorderingen en schulden. Laat beoordelen welke verplichtingen, vorderingen en rechten van overledene zijn overgegaan op de erfgenamen en welke verplichtingen er door overlijden zijn bijgekomen. Als er een testament is, probeer dan te ontcijferen of er op grond daarvan bedragen moeten worden voldaan. Als een kind is onterfd, houd er dan rekening mee dat deze de ‘legitieme portie’ mag opvorderen bij de erfgenamen. Als er een executeur is, heeft hij*zij de taak zorg te dragen voor een boedelbeschrijving, maar dat wil niet zeggen dat erfgenamen dat niet zouden mogen. Ga geen schulden betalen voordat de erfkeuze is gemaakt. Maak nog geen erfkeuze om zuiver te aanvaarden, zolang niet enigszins duidelijk is wat er in de erfenis zit en welke schulden er in totaal ongeveer zijn.
► zie: Keuzemogelijkheden bij een erfenis: aanvaarden, verwerpen of beneficiair aanvaarden

Als er twee of meer erfgenamen zijn, bepalen de wettelijke regels van het Nederlands vermogensrecht dat zij na overlijden samen eigenaar worden van de hele erfenis, die dan automatisch een ‘goederengemeenschap’ vormt. Het begrip ‘gemeenschap van goederen’ kennen veel mensen van huwelijken, maar er zijn meer situaties waar de wet van een goederengemeenschap spreekt. Het is dus niet zo dat iedere erfgenaam een eigen erfdeel krijgt waarover hij of zij alleen zeggenschap heeft, als ware het een punt van de taart met één eigenaar. Volgens het vermogensrecht is juridisch sprake van een gemeenschap, wanneer een of meer goederen in eigendom toebehoren aan twee of meer personen gezamenlijk. De mede-eigenaren worden in de wet deelgenoten genoemd. Een erfenis met twee of meer erfgenamen is een bijzondere gemeenschap van goederen, de erfgenamen zijn gezamenlijk eigenaar van alle goederen, in de verhouding die bij wet of testament is bepaald. Als er twee of meer erfgenamen zijn, worden ze bij overlijden dus automatisch deelgenoten in de erfgemeenschap, waarvoor in verschillende wetten regels staan.

Alle beslissingen over de nalatenschap, groot en klein, kunnen alleen in unanimiteit door de erfgenamen samen worden genomen. Hier geldt geen meerderheid van stemmen, een groot misverstand, ook bij veel ‘erfrechtspecialisten’. De wet schrijft voor dat iedere erfgenaam toestemming moet geven voor een besluit. Deze strenge regel is gebaseerd op het eigendomsrecht, in Nederland het meest omvattende recht dat een (rechts)persoon op een zaak kan hebben. Het stelt de eigenaar in staat om met uitsluiting van een ieder over de zaak te beschikken en er gebruik van te maken (art. 5:1 BW). Met het eigendomsrecht is verbonden dat de eigenaar of eigenaren samen de volledige zeggenschap hebben, ofwel de macht, over de goederen en rechten die in eigendom zijn. In allerlei andere situaties vinden we dat logisch; niemand mag zomaar je auto wegpakken, maar bij een erfenis is het een poel vol misverstanden. Omdat de erfgenamen gezamenlijk de zeggenschap hebben, kunnen ze wel in unanimiteit beslissen dat (bepaalde) besluiten met meerderheid van stemmen kunnen worden genomen. En een erfgenaam kan beslissen dat een andere persoon bepaalde beslissingen in zijn of haar plaats kan nemen.

► zie: Volmacht afgeven aan een derde om erfenis af te wikkelen? Denk na over zeggenschap!

Maar er is geen wettelijke regel waaruit volgt dat erfgenamen dwingend kan worden opgelegd dat er met meerderheid van stemmen kan worden besloten, of dat de zeggenschap uitsluitend aan een, of enkelen van hen toekomt, of aan een derde. En een derde kan ook niet zelf zeggen: ik neem nu de beslissingen. Dat mag ook niet als dat in een testament staat. Zulke regels in een testament zijn niet rechtsgeldig, ook al heeft een notaris officieel de akte opgemaakt.

Er bestaat in Nederland geen wettelijke regel die is uitgevaardigd in het algemeen belang, op grond waarvan dit eigendomsrecht in redelijkheid zou kunnen worden ingeperkt van erfgenamen die ruim meerderjarig zijn, in staat zijn vermogen te beheren, niet speel- of spilzuchtig zijn, niet verslaafd zijn, en verklaard hebben de erfenis (beneficiair) te aanvaarden. Er is ook geen arrest van de Hoge Raad dat dit toestaat.¹⁵

Hier ligt in veel gevallen een knelpunt als in het testament een executeur of bewindvoerder is benoemd. Deze testamentair functionarissen hebben op grond van de wet bepaalde bevoegdheden die de beheerrechten van erfgenamen onder omstandigheden kunnen inperken, maar ze pakken vaak veel meer werk op dan ze juridisch mogen. Gaat het om professionals, brengen ze zowel het bevoegd als onbevoegd verricht werk bij de erfgenamen in rekening, tegen vaak onredelijk hoge tarieven. Ze schrijven doorlopend facturen en voldoen de eigen facturen vaak direct uit liquide middelen in de nalatenschap, soms nog vóór de factuur van de uitvaartondernemer is voldaan.¹⁶ Er zijn maar weinig erfrechtspecialisten die het juiste gereedschap in huis hebben om hier in naam van een of meer erfgenamen doeltreffend iets tegen te doen. De maatregelen die in de wet erfrecht bij de executeur staan, kunnen meestal pas worden ingezet als het goed mis is gegaan.¹⁷

In financieel-juridisch opzicht vormt de erfgemeenschap virtueel een afgescheiden vermogen dat bestaat naast het eigen vermogen van elke erfgenaam afzonderlijk. Sommige hoogleraren zeggen dat dit ‘virtuele hek om de erfenis’ er pas komt bij beneficiaire aanvaarding. Dat is onjuist.¹⁸ Bij beneficiaire aanvaarding komt er als het ware een beschermmuur om het eigen vermogen. Dat heeft onder meer de volgende juridische gevolgen. Het brengt mee dat schuldeisers die een erfgenaam voor overlijden had, geen toegang krijgen tot het vermogen van de erfgenaam die beneficiair heeft aanvaard, om hun vorderingen op die erfgenaam te verhalen.¹⁹ Maar let op, schuldeisers van overledenen krijgen toegang tot het eigen vermogen van erfgenamen vanaf het moment dat ze de nalatenschap zuiver hebben aanvaard. Zuiver aanvaarden kan door een formele handeling, of door daden te verrichten waaruit zuivere aanvaarding kan worden afgeleid.²⁰

► Zie hoofdartikel: Keuzemogelijkheden bij een erfenis: zuiver aanvaarden, verwerpen, beneficiair aanvaarden

De erven kunnen de erfgemeenschap in stand laten, deels ontbinden, volledig opheffen, geheel of deels verkopen, schenken …²¹ De erfgemeenschap deels in stand laten kan slim zijn om bijvoorbeeld achterstallig onderhoud van een huis weg te werken en het pand daarna voor een hogere waarde te verkopen, of om een opvolgend directeur voor een bedrijf te zoeken of de organisatie te (laten) herstructureren.²²

Zolang de erfgemeenschap bestaat, hebben alle deelgenoten de verplichting om deze te beheren. Daarbij moeten de deelgenoten de zorg van een goed huisvader in acht nemen (really? yes!).²³ Nederland kent geen algemene wettelijke regeling voor beheer, zoals bijvoorbeeld Duitsland. Dus ook hier is er geen algemeen kader waaraan getoetst kan worden. Wat onder beheer moet worden verstaan, is afhankelijk van de toepasselijke rechtsregeling en van de omstandigheden in een bepaalde situatie. Voor de goederengemeenschap staan de basisregels voor het beheer in het vermogensrecht, artikel 3:170 BW. Beslissingen moeten samen worden genomen, maar “handelingen dienende tot gewoon onderhoud of tot behoud van een gemeenschappelijk goed, en in het algemeen handelingen die geen uitstel kunnen lijden, kunnen door ieder der deelgenoten zo nodig zelfstandig worden verricht. Ieder van hen is bevoegd ten behoeve van de gemeenschap verjaring te stuiten.” Daarover kunnen door de erfgenamen afspraken worden gemaakt. Wijzen de erfgenamen een persoon aan als beheerder en blijft deze binnen de afspraken, hebben de anderen dat te accepteren. Een beheerder die werkt op basis van een overeenkomst die is gesloten met de deelgenoten, heeft de exclusieve bevoegdheid om de deelgenoten ‘in en buiten rechte’ te vertegenwoordigen als het om zaken gaat betreffende het beheer. Tenzij anders is bepaald in de beheersovereenkomst. Op grond van een beheersregeling mag de beheerder niet opeens iets anders namens de erfgenamen gaan afhandelen, zoals de verdeling. Let hier goed op als er een executeur is benoemd of als er een testamentair bewind geldt. Omdat hierover zoveel verwarrende informatie wordt rondgestrooid, denken veel mensen dat dit wel zou kunnen. Door de beheerder moet over het werk en de gemaakte kosten rekening en verantwoording aan de (andere) erfgenamen worden afgelegd.

Wat onder beheer valt, hangt in het algemeen af van de wettelijke regeling die tot beheer verplicht en is afhankelijk van de gegeven omstandigheden in een bepaalde situatie. Dat wordt een ‘situatieve bevoegdheid‘ genoemd. Daarom is het niet altijd eenvoudig vast te stellen of iets als daad van beheer kan worden gezien, wat niet als daad van zuivere aanvaarding wordt gezien, of om een ‘zich gedragen als erfgenaam’, wat wel als daad van zuivere aanvaarding geldt. In het laatste geval is de erfgenaam gehouden schulden uit het eigen vermogen te voldoen als de nalatenschap onvoldoende verhaal biedt. Het huis leegruimen dat is gehuurd, kan als beheershandeling worden gezien in de situatie dat de huur is opgezegd om de kosten zo laag mogelijk te houden (wat een handeling is van verstandig beheer) en de woning leeg opgeleverd moet worden. Maar er moet een beschrijving zijn van de spullen die in huis aanwezig waren en deze moeten onder beheer blijven van de erfgenamen. Het huis leegruimen dat eigendom is en (voorlopig) niet wordt verkocht, kan een beschikkingshandeling zijn, tenzij de spullen worden opgeslagen ten behoeve van de erfgenamen.²⁴

Kortom: handelingen die vrij gewoon zijn in het normale leven, kunnen als erfgenaam na overlijden grote negatieve gevolgen hebben, terwijl er in korte tijd veel dingen geregeld moeten worden.²⁵

De kamer in een verzorgingshuis leegruimen en de medewerksters een doos bonbons geven, op wens van de overledene betaald van de nalatenschapsrekening, werd door de rechter gezien als beheershandelingen, spullen naar de kringloop brengen eveneens. De vrij nieuwe televisie aan een van de kleinkinderen geven, is mogelijk een beschikkingshandeling.²⁶

Wij pleiten ervoor dat handelingen die geobjectiveerd een redelijk denkende en handelende erfgenaam in de eerste drie maanden na overlijden kan verrichten in wat in het algemeen als dagelijks beheer en opruimen kan worden gezien, niet tot zuivere aanvaarding kan leiden. Maar tot gehoudenheid de eventueel aan schuldeisersverhaal ontrokken bedragen terug te betalen.

🡻 Houdt het hoofd koel bij aandelen en andere beleggingen … 🡻

Financieel specialist en dagbladcolumnist Peter Siks wees erop, dat mensen in het algemeen de neiging hebben bij geld dat hen ‘in de schoot is geworpen’, grotere risico’s te nemen bij het beleggen, dan met geld waar ze zelf voor hebben gewerkt.²⁷ Maak daarom zo snel mogelijk gezamenlijk een afspraak, volgens welk beleggingsprofiel effecten uit de nalatenschap zullen worden beheerd, of dat verkocht zal worden. Er kan ook voor gekozen worden met een bepaald deel van de erfenis een groter of kleiner risico te nemen, maar neem die beslissing nadat duidelijk is dat er voldoende vermogen in de nalatenschap zit om de 4:7 schulden er uit te voldoen. Wordt vermogen beheerd door een professional, bespreek of een bestaand profiel aangepast moet worden, het pakket veranderd moet worden of verkocht.

Een professor notarieel recht die klaarblijkelijk zero-nul verstand heeft van vermogensbeheer, gaf onlangs de gevaarlijke raad bij afwikkeling van een erfenis het risicoprofiel aan te passen “zodat de effecten niet plotseling­ in waarde­ dalen.”²⁸ Zo werkt zelf beleggen echter niet, de erfgenamen moeten beslissen om aandelen te verkopen, risicovolle effecten om te zetten in obligaties etc. Is er een executeur, houdt hem/haar goed in de gaten. Lezers vonden uit dat haast geen enkele beroepsexecuteur is opgeleid in vermogensbeheer. En ze hebben bijna allemaal les gehad van deze professor …

Ook worden de erfgenamen opvolgend partij bij overeenkomsten die de overledene bij leven heeft gesloten en die niet met de dood teniet zijn gegaan. Zo volgen ze overledene op in zijn posities als schuldenaar (art. 4:182 lid 2 BW en art. 6:249 BW). De rechten en verplichtingen die daarmee verbonden zijn, horen niet tot de erfenis, ze komen toe aan de erfgenamen gezamenlijk. Wel bepaalt de wet erfrecht, dat bepaalde schulden door schuldeisers mogen worden verhaald op de erfenis (als afgescheiden vermogen) wanneer de erfgenamen niet vrijwillig betalen (art. 4:7 BW). Dat worden schulden van de nalatenschap genoemd, maar ze worden juridisch dus niet tot de erfenis gerekend. Dit is lastig te bevatten en het denken moet er sterk gestructureerd worden. Als het bijvoorbeeld om een bankrekening, effectenportefeuille of bitcoinaccount gaat, valt dat onder twee structuren: er is zowel eigen vermogen van overledene als een overeenkomst. Het positieve saldo schuift bij overlijden van rechtswege in eigendom over van overledene naar de erfgenamen. Daarnaast worden de erfgenamen opvolgend partij bij de overeenkomst en zijn ze uit hoofde daarvan verplicht, de kosten van het houden van de rekening te voldoen.

Schulden van de erflater zijn ‘vreemd vermogen’, ofwel de eigendom van het geld lag in andere hand dan die van erflater. Dat is ook zo bij zaken die door de erflater bijvoorbeeld zijn geleend of in pand werden gehouden. Alles wat géén eigendom was van erflater, kan volgens de hoofdregel voor erfopvolging dus niet in handen van de erfgenamen komen en maken geen deel uit van de erfenis.²⁹ In de wet is dit als volgt geregeld. Op grond van de (mondelinge) overeenkomst die aan de schulden ten grondslag ligt, of aan een geleende zaak etc., waarbij de erfgenamen opvolgend partij zijn geworden, zijn erfgenamen gehouden aan de verplichtingen te voldoen die uit de overeenkomst zijn of zullen ontstaan. Dit is de juridische reden waarom erfgenamen gehouden zijn verzekeringspremies verder te betalen, abonnementen, de huur of (termijnen van) de hypotheekschuld bij opeisbaarheid enzovoorts. Erfgenamen kunnen besluiten om de verplichting tot aflossing van een schuld toe te delen aan een of meer erfgenamen, bijvoorbeeld als compensatie voor overbedeling, of omdat er een lage rente aan is gekoppeld die de markt nu niet meer biedt.³⁰

Naast de schulden die de overledene had, zijn er na overlijden ook andere kostenposten die uit de nalatenschap mogen – en eventueel moeten – worden voldaan. Artikel 4:7 BW bepaalt dwingend dat de deelgenoten van de erfgemeenschap ook andere vorderingen uit de nalatenschap mogen (en moeten) voldoen dan de schulden die er voor overlijden waren. De erfgenamen moeten op grond van dit wetsartikel accepteren dat deze vorderingen na drie maanden door schuldeisers onder juridische dwang uit de nalatenschap mogen worden voldaan als de erfgenamen er niet voor zorgen dat ze worden betaald. Dat heet ‘verhalen‘.³¹ Buiten de schulden die overledene had bij leven en die niet met de dood tenietgaan, zijn er grofweg drie andere groepen van kosten die erfgenamen daarnaast moeten dragen, uit de nalatenschap en/of uit het eigen vermogen.
○ Kosten die door het overlijden ontstaan, zoals de kosten van de wake en uitvaart en verschuldigde belastingen
○ Vorderingen en verplichtingen die bij overlijden kunnen ontstaan als er een testament is gemaakt. Is bijvoorbeeld in een testament een belastingadviseur of notaris als executeur benoemd, moet het loon worden voldaan; is een (klein-)kind onterfd, heeft dat kind een aanspraak op een minimumdeel van de erfenis, omgerekend in geld (‘wettelijke -‘ of ‘legitieme portie‘); zijn in een testament legaten of lasten opgenomen, moeten deze worden voldaan.
○ Er kunnen bij leven schenkingen zijn gedaan die na overlijden door een of meer erfgenamen moeten worden voldaan.
○ Tenslotte kunnen er vorderingen liggen van kinderen van een vooroverleden ouder die opeisbaar worden bij overlijden van de tweede ouder op grond van een eerdere wettelijke verdeling.
○ Bij de schulden die een overledene bij leven had, zijn er naast de makkelijk op te sporen schulden, zoals de hypotheek of de huur, ook schulden die moeilijker te ‘vinden’ zijn. Bijvoorbeeld als er een tweetrapsmaking was waar de eerste trapper het geld mocht uitgeven, maar de administratie is niet goed bijgehouden, kan het hele bedrag worden opgevorderd. Of er zijn leningen op papier gedaan waarover rente is verschuldigd en de rente is niet voldaan. Ook kunnen er echte verborgen schulden zijn, bijvoorbeeld vanwege gokken, hoge uitgaven voor drugs, of voor onderhoud van een onbekende vrouw in het buitenland.³²

In de artikelen 4:7 BW, 4:120 BW en 4:126 BW is een vaste rangvolgorde bepaald om deze verschillende soorten schulden te voldoen. Is er onvoldoende nalatenschapsvermogen om alle schulden van art. 4:7 BW te voldoen, moeten erfgenamen die zuiver hebben aanvaard bijdragen uit het eigen vermogen, of krijgen (bepaalde) schuldeisers hun geld niet. Blijken er na de verdeling toch nog schulden te zijn, kunnen schuldeisers deze uit het eigen vermogen van de erfgenamen verhalen tot het bedrag dat uit de erfgemeenschap in het eigen vermogen is gevloeid. Dat geldt ook voor erfgenamen die beneficiair hebben aanvaard. Het is belangrijk dat al deze kostenposten worden meegenomen in de zogenaamde ‘boedelbeschrijving’. Ook al staat de hoogte niet precies vast. Zet bij de post of er een bedrag geschat kan worden of niet.

Verdeling kan bij een erfenis drie verschillende betekenissen hebben. Er wordt mee aangegeven naar wie een nalatenschap bij overlijden gaat (als in wettelijke verdeling) en in welke relatieve grootte. Het kan verdelen betekenen, zoals in het algemene spraakgebruik (als in de uitdrukking kiezen of delen). En er is een formeel-juridische betekenis uit het vermogensrecht: scheiding en deling van een gemeenschap van goederen. Op het notariskantoor wordt het woord verdelen doorgaans in beide betekenissen door elkaar gebruikt, wat veel verwarring sticht. In het Nederlands vermogensrecht betekent scheiding en deling dat de goederen, rechten, vorderingen en schulden die zich in een afgescheiden gezamenlijk vermogen bevinden, door besluiten van de deelgenoten of van de rechter, worden toegedeeld aan een of meer van de deelgenoten. Met bepaling van de waarde van alle boedelposten, rechten, schulden en vorderingen, meestal onder verrekening wegens onder- of overbedeling, of aan derden worden verkocht. Vervolgens worden de bij de verdeling afgesproken goederen en middelen uit de erfgemeenschap in juridische zin overgeheveld naar het eigen vermogen van elk van de deelgenoten afzonderlijk. Daarvoor is een rechtsgeldige levering vereist (art. 3:186 BW).³³ Bij roerende goederen kan de levering plaatsvinden door overgave van het goed, bij onroerende zaken en andere registerzaken door het goed ter beschikking te stellen en inschrijving van de akte van verdeling in de registers.

Alleen op deze manier houdt een erfgenaam op deelgenoot (mede-eigenaar) te zijn van de nalatenschap. De goederen, rechten en/of liquide middelen zijn nu uit de erfgemeenschap naar het eigen vermogen verschoven en daarmee vermengd. Zo verkrijgt een erfgenaam volledige zeggenschap over het deel van de erfenis – in goederen en/of liquide middelen – waartoe hij*zij als erfgenaam gerechtigd was.

Een erfgenaam mag niet zelfstandig over bepaalde goederen, rechten of verplichtingen uit de nalatenschap beschikken, maar wel over het eigen onverdeelde erfdeel. Denk aan verkopen of schenken; verpanden; er een vruchtgebruik op vestigen, et cetera. Aan familieleden, een of meer andere erfgenamen of een derde. Krijgt een erfgenaam door toedeling van een goed uit de erfgemeenschap in waarde meer toebedeeld dan de anderen, is gebruikelijk dat dit door de anderen wordt gecompenseerd. Maar erfgenamen kunnen ook samen besluiten het erbij te laten wanneer een erfgenaam in waarde iets meer of minder krijgt dan de anderen.

Er zijn allerlei wettelijke termijnen van toepassing, sommige ongebruikelijk kort. Met ’termijn’ wordt in het recht bedoeld, een bepaalde in de wet vastgelegde periode, gerekend vanaf een bepaalde gebeurtenis, waarbinnen een bepaalde handeling moet plaatsvinden. Wordt de handeling niet binnen deze periode verricht, heeft dat bepaalde rechtsgevolgen, afhankelijk van de betreffende regeling. Als een wettelijke termijn eenmaal verstreken is, is er vaak niets meer aan te redden. Dus erfgenamen kunnen hier snel iets fout doen, wat grote irritatie kan oproepen.³⁴ Uit een rechtszaak die begin 2024 in de media kwam, blijkt dat zelfs een ervaren advocaat familie- en erfrecht een belangrijke erfrecht-termijn niet in blik had, notabene zelf docent erfrecht en lid van een specialistenvereniging.³⁵ Dat zegt niet zozeer iets over de persoon in kwestie, een gedegen jurist Nederlands recht, maar zegt vooral iets over het erfrechtonderwijs aan de advocatuur: het curriculum, de inhoud, organisatie, gebruikte literatuur en de docenten. Dat kan door de band genomen als middelmatig tot slecht worden beoordeeld wanneer het gaat om een efficiënte en effectieve verdediging van de belangen van erfgenamen, legitimarissen en legatarissen.³⁶

Er zijn regels van toepassing uit verschillende rechtsgebieden. Om tot een goede, samenhangende advisering te komen, is een brede kennis van het Nederlands recht vereist en van de mogelijkheden die er zijn om wensen en eisen in rechte door te zetten. Heeft erflater een migratiegeschiedenis of is er een vakantiehuisje in het buitenland, spelen er vaak regels mee van het Internationaal Privaatrecht (IPR). Niet veel professionals kunnen hier soepel schakelen, dus komen er vaak verschillende adviezen tot stand, waaronder (deels) onjuiste.

🡻 Opsomming belangrijkste wetten en regelingen erfrecht, erfbelasting en schenking die een rol kunnen spelen bij afwikkeling van een nalatenschap … 🡻

Naast de Wet erfrecht, dat is Boek 4 Burgerlijk Wetboek, is er het erfrechtelijk overgangsrecht en uit Boek 3 (Vermogensrecht) de Titels Gemeenschap en Vruchtgebruik; verder zijn er de
○ Wet op het Centraal Testamentenregister,
○ Besluit boedelregister,
○ Eedswet 1971,
○ Wet op het notarisambt,
○ Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering,
○ Successiewet 1956 (inclusief Uitvoeringsbesluit en Uitvoeringsregeling),
○ Bedrijfsopvolginsgregeling (BOR)
○ Wet op de inkomstenbelasting 2001,
○ Invorderingswet 1990 en het Besluit voorkoming dubbele belasting,
○ Wet op belastingen van rechtsverkeer,
○ Natuurschoonwet 1928,
○ Boek 1 Relatievermogensrecht, Voogdij, Beschermingsbewind en Curatele
○ Boek 2 Rechtspersonenrecht, in het bijzonder ondernemingsrecht (als er bedrijven in de boedel zitten),
Internationale verdragen zijn:
○ Haags testamentsvormenverdrag,
○ Haags Erfrechtverdrag,
○ de artikelen uit Boek 10 BW die betrekking hebben op het IPR-erfrecht,
○ Europese Erfrechtverordening.

Haal daarom geen advies bij iemand die niet minstens op hbo-niveau Nederlands recht heeft gestudeerd, een uitgebreide leergang materieel erfrecht en erfprocesrecht heeft gevolgd,³⁷ en die minstens tien jaar beroepsmatig in de afwikkelpraktijk heeft gewerkt van het erfrecht en relatievermogensrecht. Schroom niet om precies na te vragen, het beste vooraf per email. Een cassatieadvocaat die pas vier zaken heeft gedaan en er twee heeft verloren wegens aanvoeren van onjuiste wetsartikelen / onjuiste gronden? Lekker links laten liggen.³⁸

Wanneer er één erfgenaam is, ziet de financieel-juridische situatie er anders uit. Dan ontstaat er na overlijden geen erfgemeenschap en vormt de erfenis geen afgescheiden vermogen. De erfenis vloeit direct in het eigen vermogen van de erfgenaam en ‘vermengt’ zich daarmee. Er hoeft niets verdeeld te worden. Wel moeten bepaalde schulden worden betaald. Dit is anders wanneer de enig erfgenaam beneficiair aanvaardt. In dat geval hebben de persoonlijke schuldeisers van de erfgenaam geen toegang tot de erfenis om vorderingen op de erfgenaam te verhalen die hij*zij had voor overlijden. Omgekeerd hebben schuldeisers met vorderingen genoemd in art. 4:7 BW, de ‘schulden van de nalatenschap’, geen toegang tot het eigen vermogen van de enig erfgenaam. Er moet ook dan vereffend worden volgens de regels uit het erfrecht.³⁹

Dit is beknopt samengevat een berg regels die maar weinig erfrechtelijke professionals op deze manier paraat hebben en u kunnen of zullen uitleggen…

We willen hiermee vooral ook laten zien dat er niet zoiets bestaat als ‘met deze tien tips wikkelt u de erfenis snel af’ of een ‘stappenplan afwikkelen erfenis’ met twee kantjes tekst.

Over testament en codicil van de middeleeuwse Franse koning Karel IV werden 100 jaar lang oorlogen gevoerd. Een academisch proefschrift uit 2018 over verdeling van de goederengemeenschap, heeft als probleemstelling dat over de inhoud en reikwijdte van het formele verdelingsbegrip van art. 3:186 BW onder rechtsgeleerden geen eenduidigheid bestaat. Voor een eerste inventarisatie heeft de promovendus ruim 200 pagina’s nodig.⁴¹ Dat de afwikkeling en verdeling van een erfenis door gewone mensen in het dagelijks leven knelpunten, verschillende standpunten en onenigheid meebrengt, is dus helemaal niet gek en niemand hoeft zichzelf of anderen daarvoor verwijten te maken of zich te schamen. En wat vooral niet hoort te gebeuren, is dat anderen zich daar in de media breed over uitlaten.

Er bestaat in families, gezinnen en op het werk weinig ervaring met beslissen in unanimiteit (‘enigheid‘). De erfgenamen zitten opeens in een rijdende trein en moeten deze samen behoedzaam naar het eindstation ‘verdeling’ sturen. Het is volstrekt normaal dat in zo’n situatie de wensen en belangen van partijen niet altijd samenvallen en dat niet iedereen de trein bij iedere spoorwissel in dezelfde richting wil sturen.

De directeur van de commerciële franchise Netwerk Notarissen, met ruim 150 aangesloten kantoren de grootste speler op de markt, is een kanjer in het bedenken van begrippen die als lokdoos functioneren voor journalist en consument. Onlangs introduceerde ze het begrip ‘vechterfenissen’ en heeft zo alweer minstens drie interviews aangetrokken waar een oplossing wordt aangeboden die je bij de notaris kunt krijgen.⁴² Samenwoners wordt aangeraden een testament en een samenwooncontract laten maken bij de notaris, in plaats van bij de burgerlijke stand een geregistreerd partnerschap aan te gaan.⁴³ Gelukkig is er een nieuw trend te bespeuren om niet meer alleen Van der Geld en Schols te laten optreden, maar mensen te vragen uit verschillende sectoren, met een bredere visie en kennis. Wat de artikelen en uitzendingen meteen een stuk interessanter maakt. er worden zlefs verschillende meningen gegeven!

Voor complexe gezins- en familieverhoudingen bestaan geen simplistische oplossingen en voor de omgang met emoties die een overlijden bij elk van de erfgenamen afzonderlijk oproept, evenmin. Afwikkelen en verdelen van een erfenis is toch mogelijk, mits in het werkveld gebaande paden worden bewandeld, valkuilen worden herkend en in geval dat niet is gelukt, ladders worden gebouwd om eruit te komen. Door de belanghebbenden, maar vooral ook door adviseurs, executeurs en bewindvoerders.

Wat zijn goede adviezen uit de praktijk die ter harte kunnen worden genomen om een erfenis enigszins soepel af te wikkelen en te verdelen en anders om te gaan met meningsverschillen dan door ruzie te maken?

🡻 Waarschuwing en disclaimer … 🡻

Teksten op deze website zijn geschreven voor een breed publiek, met als doel per thema een overzicht te geven op hoofdlijnen van de juridische situatie en van de rechten, plichten en mogelijkheden die er zijn. Er wordt niet gestreefd naar gedetailleerde volledigheid en het is (door capaciteitsgebrek) niet mogelijk ervoor te zorgen dat alle informatie actueel is. Er wordt zorgvuldig en met aandacht gewerkt, maar er kunnen fouten en onduidelijkheden insluipen. Dat wat op deze website als algemene regel wordt beschreven, kan in een bepaalde situatie niet van toepassing zijn, of zelfs nadelig uitwerken. Bij veel zinnen staat een verwijzing naar een wetsartikel, maar er kan bijvoorbeeld een ander wetsartikel zijn dat niet is genoemd en ook van belang kan zijn. Ook kan er een wettelijke termijn zijn genoemd die misschien niet (meer) klopt, of terwijl er nog meer termijnen bestaan.

Wilt u iets aan een deskundige voorleggen, maak dan duidelijk dat uw kennis van deze website komt. Bij veel zinnen staat een bronvermelding. Bij de keus van bronnen wordt meestal afgegaan op werk van juridisch en financieel specialisten dat is gepubliceerd nadat een vakkundige redactie het heeft goedgekeurd. De artikelen waar op deze website naar wordt verwezen, kunnen in de regel als bronvermelding worden gebruikt, om argumenten op te baseren, ook tegenover een notaris, advocaat, executeur, bewindvoerder of bemiddelaar.

Informatie op deze website wordt in eerste instantie geschreven vanuit het perspectief van ‘gewone mensen’ die in het dagelijks leven met erfrecht te maken krijgen. Bijvoorbeeld bij het opstellen van een testament, overlijden van een schuldenaar of afwikkelen van een nalatenschap. Daarom kunnen zienswijzen, uitleg en standpunten afwijken van wat er elders te lezen is, ook van wat te lezen is in juridische handboeken en rechterlijke uitspraken.

Bijna alle informatie die u elders leest, is afkomstig van, of gebaseerd op werk van, auteurs die zich bewegen binnen de beroepsterreinen van de notaris, estate-planner, accountant, financieel adviseur en professioneel executeur en bewindvoerder. Hier bestaat weinig sympathie voor erfgenamen die onenigheid hebben en er wordt snel partij gekozen voor de kant van de executeur, of voor de meerderheid van erfgenamen. Het werk wordt over het algemeen gekenmerkt door een eenzijdig standpunt als het gaat om toekenning van bevoegdheden aan een executeur en testamentair bewindvoerder. Nagenoeg zonder uitzondering is het standpunt dat deze zo uitgebreid mogelijk moeten zijn, zodat erfgenamen zo weinig mogelijk zeggenschap hebben bij de afwikkeling. Dit klinkt bevreemdend, maar bijdragers aan deze website zijn erachter gekomen dat hoogleraren en wetenschappelijk medewerkers in het universitair onderwijs rond erfrecht, dat alleen wordt gegeven in de beroepsopleidingen voor de notaris, artikelen kunnen schrijven en college kunnen geven, vanuit een eenzijdig perspectief. Het Handboek Boedelafwikkeling is bijvoorbeeld niet geschreven voor erfgenamen, advocaten of rechters, maar voor het notariaat. Hoogleraren die eraan meewerken, vinden het een nadeel als erfgenamen zeggenschap hebben bij de afwikkeling.⁴⁴ En prof. Bernard Schols is officieel hoogleraar Successierecht, maar in de praktijk houdt hij zich bijna uitsluitend bezig met vermijding van erfbelasting en met het monddood maken van erfgenamen.

Ontdekt u op deze website fouten, halve waarheden, onbegrijpelijke formuleringen of onzin, laat het a.u.b. weten. Wilt u bijdragen, met vragen, ervaringen, kritiek, tekst, laat het weten. Het werk wordt strikt op vrijwillige basis verricht en teksten verschijnen (vooralsnog) zonder vermelding van namen van de auteurs. Bij mensen die zijn aangesteld bij een universiteit of andere instelling van openbaar nut, kan de functie worden gepubliceerd; bij erkende beroepen het beroep.⁴⁵

🔗 naar Hoofdstuk 2
Tien adviezen voor afwikkelen en verdelen erfenis door erfgenamen

🔗 naar Hoofdstuk 3
Eerst komt de uitvaart

🔗 naar Hoofdstuk 4
Stappenplan afwikkelen en verdelen erfenis

---

Voetnoten Hoofdstuk 1 – Inleiding

Voetnoten | bronvermeldingen en commentaar

1. Stijgend aantal rechtszaken: aldus een enigszins slordig onderzoekje onder regie van prof. Wilbert Kolkman in opdracht van advocatenvereniging vFAS dat in de publiciteit kwam. Er werd gekeken naar op rechtspraak.nl gepubliceerde uitspraken in de periode 2003 – 2015, zonder te weten of er in de eerste jaren van het online platform minder werd gepubliceerd dan erna, zonder onderscheid naar de aard van de gemeenschap. Er zijn ook scheidingen en delingen van huwelijksgemeenschappen meegenomen. Zie: Wilbert Kolkman, Erfrecht is booming business, en de kritiek van mr. dr. J.H.M. Ter Haar, Is de legitieme portie nog legitiem?, Tijdschrift Erfrecht 2021, p. 26 en noot 22. Zie ook website Netwerk Notarissen (commerciële franchise van 150 notariskantoren onder leiding van mr. Lucienne van der Geld), Vooral broers en zussen door ruzie uit testament geschrapt, december 2016. [↩]
2. Bericht van een geïnteresseerde: “In een verdelingszaak had ik een zitting met een erfgenaam die chirurg was. Vol overtuiging citeerde hij een rechtsgeleerde professor die ik niet kende. Na de zitting zocht ik het op: het bleek een Belgische professor te zijn die al jaren geleden was overleden.” [↩]
3. Vier voorbeelden uit honderden:
   ° De Consumentenbond schrijft dat de wettelijke verdeling van toepassing is als de overledene een partner en 1 of meer kinderen achterlaat (zie hier), dit geldt echter alleen voor gehuwden en geregistreerd partners, niet voor samenwoners.
   ° Een notariskantoor zegt in een uitlegvideo dat de executeur van erflater de opdracht heeft gekregen de erfenis af te wikkelen (zie hier), terwijl de wet zegt dat de executeur alleen bepaalde schulden mag afwikkelen en in dat kader het beheer moet voeren over de erfenis, als vertegenwoordiger van de erfgenamen (art. 4:145 BW ).
   ° Een hoogleraar schrijft in een gerenommeerd handboek dat de driesterrenexecuteur is gebaseerd op een wettelijke ‘uiterste wilsbeschikking’, artikel 4:171 BW. Dat wetsartikel is juist geen uiterste wilsbeschikking. Het bevat een nadere regeling op de uiterste wilsbeschikking ‘Testamentair bewind’. Om die reden bestaat er een stevig spanningsveld tussen wat velen beweren over de bevoegdheden van een executeur-afwikkelingsbewindvoerder en dat wat de combinatie-functionaris volgens de wet en het geldend recht mag.
   ° De directeur van de commerciële franchise notariskantoren ‘Netwerk Notarissen’ (zelf notaris, universitair docent Notarieel recht Radboud Universiteit en veel in de media als erfrechtdeskundige), zegt in een podcast dat de uitvaart ‘altijd in de geest van overledene geregeld moet worden’. Ze vindt dat geen goed criterium, het zijn toch de achterblijvers om wie het gaat. Het criterium uit de wet is echter leidend, niet dat wat deze influencer meent en doceert. De wet zegt:
   “De lijkbezorging geschiedt overeenkomstig de wens of de vermoedelijke wens van de overledene, tenzij dat redelijkerwijs niet gevergd kan worden.” (art. 18 Wet op de lijkbezorging). Dus de directeur van Netwerk Notarissen kan heel eenvoudig als eigen wens vastleggen dat de achterblijvers de playlist bij de uitvaart mogen bepalen.
   ° De Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie legt in een YouTube-video in eenvoudige taal uit (bij steffi.nl) dat je in een testament kunt regelen wie wat uit je erfenis krijgt, door erfgenamen te benoemen. Met de benoeming van erfgenamen kun je echter alleen regelen wie opvolgen in je rechtsposities en in welke verhouding. Je kunt volgens geldend recht in Nederland zo niet regelen wie welke goederen krijgt, dat mogen alleen de erfgenamen zelf regelen. Om te regelen dat een (rechts)persoon iets krijgt, is er de uiterste wilsbeschikking van het legaat, of het codicil.
   Zie op deze website bijvoorbeeld de artikelen:
   ► Tien veel geschreven zinnen over het erfrecht die onzin zijn
   ► Uiterste wilsbeschikking en uiterste wil, wat is het verschil
   ► Executeur-testamentair is afgeschaft in het huidige Nederlands erfrecht
   ► Legaat in het Nederlands erfrecht
   ► Zelf een codicil schrijven. [↩]
4. Bijvoorbeeld het woninglegaat tegen inbreng van waarde. Lees deze tuchtrecht-uitspraak om een indruk te krijgen van hoe ernstig het mis kan lopen tussen erfgenamen, omdat het veel te ingewikkeld wordt. En dan de notaris met drie petten: notaris (publiek ambt), executeur (zakelijk-financiële dienstverlening) en boedelnotaris die niet in wil gaan op een simpel verzoek van de legataris, inschrijving legaat in het kadaster, waardoor de financiering eenvoudiger zou worden. Je ziet de stemming tussen de erfgenamen verslechteren. ECLI:NL:TNORSHE:2024:8 Kamer voor het notariaat ‘s-Hertogenbosch SHE/2023/41. In hoger beroep wordt de klacht toegewezen. De KNB onderkent in een commentaar dat de notaris te vaak ‘partij-notaris’ is van de executeur en er met name ook zou moeten zijn om de belangen van erfgenamen te bewaken: Tuchtuitspraak. Woning van moeder II: ken de grenzen van de executeur/afwikkelingsbewindvoerder. [↩]
5. Zie: “Heel Nederland moet naar de notaris om opnieuw een testament te laten maken, anders gaat het je veel geld kosten”. (vanaf 14:40). Radar – het consumentenprogramma van AVROTROS (2 maart 2010). Zie ook: De ‘booming business’ van erfplanbureaus, commentaar mr. Lucienne van der Geld, directeur van de commerciële franchise kantoorketen ‘Netwerk Notarissen b.v.’. [↩]
6. Voorzitter VEAN, interview in Advocatenblad [↩]
7. Dit is anders in gevallen waar de adviseur een beroep uitoefent als notaris, accountant of advocaat; dan kan beroepstuchtrecht van de betreffende gereguleerde beroepsgroep van toepassing zijn. Maar de tuchtrechters zijn niet altijd goed op de hoogte van de ins en outs van het erf(proces)recht. En met een berisping of waarschuwing komt de consument vaak niet verder. [↩]
8. ° Niet-juristen wordt beloofd dat ze met een stoomcursus van één dag op hoog niveau zakelijk kunnen adviseren. Daar werken hoogleraren en universitair medewerkers aan mee uit de universitaire beroepsopleiding voor het notariaat: Sdu, Stoomcursus Voorkom ruzie bij de kist – het hele erfrecht in één dag, door deeltijdprofessor Successierecht bij het ‘Centrum voor Notarieel Recht’ B. Schols: “Zo ben je helemaal voorbereid om cliënten te adviseren op het gebied van het erfrecht“.
   ° Aan beginnende juristen wordt beloofd dat ze na vier dagen cursus een vliegende start als erfrechtspecialist kunnen maken. Aanbod niet geregistreerd bedrijfje dat zich ‘Familie- & Erfrecht Instituut Nederland’ noemt, een handelsnaam van ‘Advocaten Familie- & Erfrecht B.V’, niet aangesloten bij een wetenschappelijke instelling: Alles wat u moet weten voor de erfrechtpraktijk anno nu à € 2.495,-. Enkele docenten: adviseur estate-planning deeltijdprof B. Schols; directeur Netwerk Notarissen L. van der Geld en voorzitter Nederlandse organisatie voor executeurs NOVEX Joost Diks.
   ° Belastingkundigen kunnen na zes uur cursus ‘de juiste adviezen geven’. Stichting Register Estate Planners …. Studiedag november 2025, docent (weer) BMEM Schols). [↩]
9. Er moet kennis over het erfrecht aanwezig zijn zoals beschreven in het Handboek Erfrecht voor studenten notarieel recht, en in twee praktijkhandboeken die twaalf jaar oud zijn. Op kennis van het erfprocesrecht wordt in het toelatingsexamen niet getoetst, het Compendium erfprocesrecht staat niet op de verplichte leeslijst. Het jurisprudentie overzicht wordt geselecteerd en becommentarieert door een deeltijdprofessor Successierecht en een professor Notarieel recht. Beide zonder praktijkervaring in de toepassing van het huidige Nederlands erfrecht en zonder enige kennis en ervaring in het Burgerlijk procesrecht en erfprocesrecht. [↩]
10. De norm stamt uit het Romeinse recht, waar de ‘pater familias’ heer en meester was. In Nederland was de man ook lang wettelijk hoofd van een gezin en hadden vrouwen wettelijk niets te zeggen. Verkeert de (rechts)persoon die als executeur is benoemd in staat van faillissement, surseance van betaling, of loopt er een Wsnp-schuldsanering, dan mag het werk niet worden uitgevoerd. Maar de rechter toetst in de regel niet (ambtshalve) of de testamentair executeur of bewindvoerder op het moment van overlijden onder artikel 4:143 lid 2 BW valt. En ook niet of moet worden voldaan aan eisen uit de Wet op het financieel toezicht. [↩]
11. Aan consumenten aanbieden en verlenen van de financiële dienst ‘beheren van een individueel vermogen‘ (art. 1:1 Wft) op basis van artikel 2:67a, tweede lid, Wet op het financieel toezicht. “beheren van een individueel vermogen: in de uitoefening van een beroep of bedrijf, anders dan als beheerder van een beleggingsinstelling of beheerder van icbe, op discretionaire basis voeren van het beheer over financiële instrumenten die toebehoren aan een persoon dan wel over aan deze persoon toebehorende middelen ter belegging in financiële instrumenten op grond van een door deze persoon gegeven opdracht;”
    Bij bewindvoerderschap op grond van Boek 1, zijn bij ministerieel besluit expliciet zware eisen opgelegd voor educatie, gedrag, vakbekwaamheid, bedrijfsvoering en verslaglegging (Besluit kwaliteitseisen curatoren, beschermingsbewindvoerders en mentoren). [↩]
12. Meerdere arresten / beschikkingen Hoge Raad – vindplaatsen worden gezocht, en ervaringen van bijdragers en lezers. [↩]
13. Citaat uit vacature voor een advocaat erfrecht: “Geschillen in het erfrecht hebben namelijk alles te maken met familieverhoudingen. Soms hebben broers en zussen nog (emotionele) rekeningen met elkaar te vereffenen. Soms spelen oude (niet vervulde) beloftes een rol. En soms is er een dochter die jarenlang mantelzorg heeft verleend aan haar moeder, maar daarvoor te weinig erkenning heeft gekregen. Kortom: erfrecht gaat niet alleen over wetteksten, maar zeker ook over familieverhalen. Als advocaat heb je de prachtige rol om een brug te slaan tussen de dynamische (en somtijds problematische) familieverhalen en -verhoudingen en de abstractie van het recht aan de hand waarvan geschillen beslecht kunnen worden. Als erfrechtadvocaat heb je daarom niet alleen kennis van de wet nodig, maar ook invoelend vermogen en mensenkennis.” (vet door red.). Er liep in 2024 een tuchtrechtzaak tegen een advocaat die een erfgenaam psychologisch advies gaf, waar de erfgenaam niet van gediend was. Details worden later gepubliceerd. [↩]
14. Else-Marie van den Eerenbeemt, Wie krijgt de gouden armband van moeder – Iedere familie heeft een erfenisverhaal, Prometheus, 2012. [↩]
15. Hierover zeggen velen dat dit wel in een testament kan worden bepaald. Dat is strikt genomen juist, maar niet in juridische zin. Bij overlijden ontvouwen deze bepalingen geen ‘erfrechtelijke werking’. Om duidelijk te maken dat een erfgenaam niet bereid is bepalingen vrijwillig te volgen, moet de erfgenaam erop wijzen van mening te zijn dat de bepaling nietig is, met redenen omkleed. Zie andere artikelen op deze website. [↩]
16. Ze kunnen vaak hun gang gaan, omdat internet is overspoeld met informatie dat de executeur de vertrouwenspersoon is van erflater die het testament moet uitvoeren en de hele nalatenschap moet afwikkelen en verdelen. Je leest het overal, ook bij de zelfbenoemde erfrechtspecialist en advocaat erfrecht, maar het is verouderde en onjuiste informatie, zie het artikel: ► Executeur testamentair is afgeschaft in Nederlands erfrecht. De grootste beroepsvereniging van executeurs, NOVEX hanteert een gewiekste constructie, zo ontdekten twee lezers die op zoek waren naar een betrouwbare executeur. NOVEX heeft in de gedragscode opgenomen dat hun executeurs moeten werken volgens instructies van erflater, ze moeten met hem zoveel mogelijk een relatie opbouwen (ja, dat staat er letterlijk – update jan. 2025: tekst is veranderd na kritisch commentaar op deze website) en ze moeten na overlijden in opdracht van de erflater werken, als ware ze vertrouwenspersoon van overledene. Klaagt een erfgenaam bij de vereniging dat een lid meer werk heeft opgepakt dan wettelijk toegestaan en in rekening heeft gebracht, hoeft de vereniging dat lid niet te ‘berispen’, want het lid handelde volgens de interne gedragsregels.[↩]
17. Twee gerechtshoven hebben in verschillende zaken richtlijnen gegeven voor beloning:
    ► zie: Beloning executeur goed regelen in testament
    en het Hof Den Haag trok 27 februari 2024 een streep door de rekening van excessief declarerende executeurs. ► naar arrest [↩]
18. Typisch voorbeeld van een didactisch rammelende metafoor waar sommige docenten in de beroepsopleiding voor het notariaat zich bedienen. Ze worden een-op-een doorgegeven in de advisering aan cliënten, die zodoende niet goed kunnen begrijpen wat er gebeurt. [↩]
19. Zodra de erfenis in vermogensrechtelijke zin is verdeeld, en de erfdelen (in waarde/goederen) in het eigen vermogen van de erfgenamen zijn terechtgekomen, wel. De verdeelde goederen uit de nalatenschap smelten dan automatisch samen met het eigen vermogen van de erfgenaam. [↩]
20. Hierover wordt door notarieel wetenschappers ook anders gedacht (zie Handboek Nieuw Erfrecht 2005, Van Mourik), maar vanuit het executie- en beslagrecht, en financieel en vermogensrechtelijk denken, vinden wij dit standpunt het meest logisch en in de grotere samenhang het best begrijpelijk. [↩]
21. Bij goederen die al lang in familiehand zijn, is het gebruikelijk dat zo te laten, maar veel mensen willen er de zorg niet meer voor dragen. [↩]
22. Doe zoiets alleen als er vooraf een degelijk plan is ontworpen en iedereen daar schriftelijk mee akkoord is gegaan. Vraag ook vakkundig bouwtechnisch advies bij een plan het huis kadastraal te splitsen. Kinderen kregen bij mediation door een ervaren mediator (notaris) als idee aangereikt, om het huis dat verdeeld moest worden te splitsen in appartementsrechten. Daarna zou iedere erfgenaam een appartementsrecht toegedeeld krijgen. Daarover werd een vaststellingsovereenkomst gesloten. De mediator had gezegd dat daar nog wel wat kosten bij komen, zoals notariskosten, maar wist kennelijk niet dat een pand aan vrij zware bouwtechnische eisen moet voldoen om een splitsingsvergunning van de gemeente te krijgen. Hier moest erg veel gebeuren, dus de ervaren erfrechtmediator ondersteunde de erfgenamen van de regen in de drup. [↩]
23. Komt uit de tijd dat een getrouwde vrouw juridisch niets te zeggen had. Tot 1957 had de man de maritale macht, ook over de kinderen: prof. Luijten legde uit ‘Man and wife are one, and he is that one‘ (In memoriam). [↩]
24. De theoretische rechtsvraag hierbij is of een erfgenaam handelde in overeenstemming met de wil van de andere erfgenamen. Zo niet, kan de handeling in de onderlinge verhoudingen voor ongeldig worden gehouden. [↩]
25. Prof. Bernard Schols poneert als mening dat het goed is bij testament een beheersexecuteur in te zetten, omdat het risico dan veel kleiner is dat erfgenamen daden van zuivere aanvaarding verrichten. Dit is licht kortzichtig, omdat de erfgenamen door overlijden de volledige rechten en plichten uit eigendom hebben verkregen en opvolgend partij zijn bij de door erflater gesloten overeenkomsten. Als een scooter uit de schuur wordt gehaald uit angst voor diefstal, er een slot voor wordt gekocht en op eigen naam wordt overgeschreven, kan het al te laat zijn. Verder heeft een executeur weinig met de overeenkomsten van de overledene te maken, behalve als er een in art. 4:7 BW genoemde schuld uit voortvloeit die opeisbaar is. En een executeur heeft niets te zeggen over inkomsten die na overlijden aan de gezamenlijke erfgenamen toekomen. Verder kan de executeur ook een erfgenaam zijn en die doet er zeker goed aan de erfkeuze te maken, als dat een andere is dan zuiver aanvaarden. [↩]
26. Voorbeeld uit een zaak die bij de Hoge Raad speelde. Over de handeling dat de tv aan een kleinkind werd geschonken, moet het Hof een oordeel vormen. [↩]
27. ‘Beleggen met je erfenis? ‘Dit is niet de bedoeling!’ Telegraaf, 29 oktober 2024 en Let op risico’s bij beleggen van je erfenis. [↩]
28. Jose Mast, Stoomcursus erfrecht: 7 tips bij nalaten, Plus, 24 mei 2024. [↩]
29. Hierover wordt breed onjuist gedacht, ook op academisch niveau. Zie bv. de dissertatie ‘Het legaat, de wisselwerking tussen civiel en fiscaal recht‘ van mr. G.G.B. Boelens, promotoren prof. Huijgen en prof. Sonneveldt, Leiden 2015, p. 5: “Niet altijd zal duidelijk zijn of men te maken heeft met een legaat of een erfstelling. ‘Legateert’ de erflater aan X ‘al zijn registergoederen’ en aan Y ‘al zijn overige goederen’, dan lijkt deze laatste beschikking – afhankelijk van de bedoeling van de erflater – als een erfstelling te kunnen worden beschouwd gezien de algemeenheid (worden ook de schulden hiermee bedoeld?) van de beschikking.” (curs. red.). [↩]
30. Erfgenamen moeten de Onroerendezaakbelasting gaan betalen omdat ze opvolgend eigenaar zijn. [↩]
31. Onder dwang een vordering voldoen mag in Nederland alleen na een rechterlijk vonnis dat in kracht van gewijsde is gegaan, dat mag worden uitgevoerd (geëxecuteerd) door een deurwaarder. [↩]
32. Dit is meestal een vrouw, daarom niet genderneutraal. [↩]
33. “1. Voor de overgang van het aan ieder der deelgenoten toegedeelde is een levering vereist op dezelfde wijze als voor overdracht is voorgeschreven. 2. Hetgeen een deelgenoot verkrijgt, houdt hij onder dezelfde titel als waaronder de deelgenoten dit tezamen vóór de verdeling hielden.” [↩]
34. Geen enkel notariskantoor, erfrechtdeskundige of wetenschappelijk centrum voor erfrecht heeft (tot nu toe) de moeite genomen, de belangrijkste verval- en verjaringstermijnen voor iedereen eenvoudig toegankelijk op een rijtje te zetten. [↩]
35. Rechtbank Midden-Nederland, 31 januari 2024, ECLI:NL:RBMNE:2024:354, De feiten, 3.24 [↩]
36. Of dat daadwerkelijk zo is, en zo ja, waarom, is niet door onderzoeksjournalisten of wetenschappers onderzocht. Wij zien dat (commercieel) onderwijs in het erfrecht wordt beheerst door mensen uit het notarieel recht en/of de belastingkunde die zelf niets hebben geleerd op de voor advocaten belangrijke terreinen. Ze hebben nooit geprocedeerd, geen enkele ervaring in het inschatten van kansen in een rechtszaak, weinig benul van het verzamelen van ter zake doende feiten en omstandigheden in een specifieke zaak, of hoever je bij de rechter komt door inzet van een bepaald rechtsmiddel. Ze schrijven zelden zelf stukken en kunnen niet denken in de modus ‘stellen en bewijzen’. Integendeel, het beroep van notaris is ooit in het leven geroepen om naast een rechterlijk oordeel een instantie te hebben die stukken kon opstellen met publieke kracht van bewijs. Wat de notaris in Nederland als publiek ambt in een akte schrijft, heeft op grond van de wet een sterke bewijskracht. [↩]
37. minstens twaalf onderwijsdagen met examen, met een diverse mix aan docenten en niet alleen mensen uit het notariaat / notarieel recht[↩]
38. En ook geen lezing laten geven, geachte VEAN …[↩]
39. Het niet strikt volgen van de regels kan vèrstrekkende negatieve gevolgen hebben! [↩]
40. De wet erfrecht gebruikt deze formulering helaas ook nog hier en daar, advies is de woorden te lezen als: verschuiving van de eigendom door overlijden. De eigendommen, het bezit, rechten en verplichtingen moeten nog wel ‘in bezit’ worden genomen door de erfgenamen. [↩]
41. Teije Heinze Sikkema, Beginsel en begrip van verdeling (dissertatie), Leiden, 2018. [↩]
42. RTL Nieuws, AD, Mr. [↩]
43. Van der Geld stapt hier in de ‘marketingtraditie’ van zakenpartners Freek en Bernard Schols, die met de beroemde Radaruitzending over het Tweetrapstestament (‘Radartestament’), in 20 minuten tienduizenden opdrachten voor het notariaat binnenhaalden.[↩]
44. Zie ‘Afwikkelingsbewind of afwikkelingsstichting’ van RUG-hoogleraren Verstappen & Burgerhart. [↩]
45. Reageren kan per e-mail: post voor de apenstaart, naam website met punt nl erachter. Details die terug te voeren zijn op een persoon, familie, organisatie of bedrijf, worden niet gepubliceerd. [↩]

____________________________________________