De notaris gebruikt modellen voor het opmaken van akten, zoals een testament. Wat betekent dat voor de consument?
De notaris maakt veel gebruik van modellen bij de advisering in, en het opstellen van notariële akten, zoals een testament. Het gaat hierbij om drie categorieën van modellen. In dit artikel uitleg over de betekenis van modelregelingen in de notariële praktijk en voorbeelden van enkele veelgebruikte modelbepalingen voor testamenten.
Bijgewerkt:
08-02-2026
1.Vier soorten modelregelingen van de notaris
De notaris maakt veel gebruik van modellen bij de advisering in, en het opstellen van notariële akten, zoals een testament. De modellen kunnen worden ingedeeld in drie categorieën.
1.1 Modelregeling voor gebruik in dossiers die vaak voorkomen
Er zijn modelregelingen of modelreglementen die binnen het notariaat zijn ontworpen om te gebruiken in dossiers die vaak voorkomen. Bekende voorbeelden zijn het modelreglement voor een Vereniging van Eigenaren (VvE) bij de splitsing van een pand in appartementsrechten of de statuten van een op te richten stichting.
1.2 Modellen om het werk te stroomlijnen en te standaardiseren.
Er zijn modellen die worden ontworpen om het werk te stroomlijnen en te standaardiseren. Daarbij worden veelgebruikte bepalingen of zinnen in – digitale – formulieren verwerkt die invulmogelijkheden bevatten. Aan de hand van een vragenlijst met meerkeuze-antwoorden, worden gesprekken met cliënten gevoerd en aan de hand van de antwoorden worden er kruisjes gezet bij een van de geboden variaties, waarna er een gepersonaliseerd document uit de computer rolt. Bekend in deze categorie zijn de modelregelingen voor een testament.
1.3 Modellen voor nieuw te regelen situaties
Het komt met een zekere regelmaat voor dat ontwikkelingen in de maatschappij, politiek, handel en economie om juridische oplossingen vragen waarvoor nog geen ‘rechtsfiguur’ bestaat. Een jurist moet er dan voor gaan zitten om te onderzoeken met welke betsaande wetsartikelen en rechtsfiguren een bepaalde situatie kan worden geregeld. Een recent voorbeeld is een regeling voor de financiering van projecten waar zonnepanelen door energie-onwikkelaars op daken van anderen worden geplaatst. Een bank wil zekerheid voor verstrekte leningen maar krijgt dan met verschillende partijen te maken. Als elke noaris een eigen akte schrijft moet de juridische afdeling bij een bank elk conract afzonderlijk beoordelen, wat veel tijd en geld kost, en onzekerheid brengt waar banken niet van houden. Een team van notarissen, in samenwerking met betrokken partijen, onwikkelde daarvoor een modelakte Opstalrecht zonnepanelen.1
1.4 Modellen voor buitenwettelijke regelingen
Er is ook een ander soort ‘modelregeling’, namelijk de ‘quasi-wettelijke regeling‘ of ‘notariële constructie‘. Daarbij gaat het om clusters van op elkaar afgestemde bepalingen die men kan opnemen in bijvoorbeeld een overeenkomst of testament, om daarmee bepaalde effecten te bereiken waarvoor de Nederlandse wetgeving (nog) geen oplossing biedt. Dit type modelregeling bevindt zich juridisch beschouwd in een grijze zone. Het is namelijk niet zonder meer duidelijk of ze rechtsgeldig zijn; dat zal in de rechtspraak moeten worden uitgekristalliseerd. Sommige van de beoogde effecten zijn juridisch makkelijker binnen het Nederlands recht te brengen dan andere.
Bij constructies rondom het belastingrecht is er een gebied te onderscheiden dat als ‘belastingvermijding’ kan worden getypeerd, en is er een gebied dat eerder als ‘belastingontduiking’ of ‘fraus leges‘ kan worden omschreven.
Enkele in bredere kring bekende namen van notariële modellen in het erfrecht zijn het ‘radartestament‘ of ‘tweetrapstestament‘, de ‘quasi-wettelijke verdeling‘ en de ‘driesterren executeur‘.
2. Actieve rol notaris bij rechtsvorming
Modelregelingen worden niet alleen gebruikt voor testamenten, maar ook voor andere akten die verplicht bij de notaris moeten worden gemaakt. De categorie van de notariële constructies speelt een bijzondere rol in de Nederlandse samenleving en binnen het rechtstelsel. Men noemt dit ‘rechtsvorming’. De maatschappij is voortdurend in beweging en opvattingen en gebruiken veranderen. Soms zijn het nieuwe wettelijke regels die tot verandering leiden, bijvoorbeeld bezuinigingen op de zorg. Soms is het een verandering in de maatschappij die aanleiding is voor de wetgever om regels te veranderen. Een voorbeeld daarvan is het opheffen van de handelingsonbekwaamheid van getrouwde vrouwen. Soms zijn er maatschappelijke ontwikkelingen die een behoefte creëren aan regelingen waarvoor de wet nog geen oplossing biedt, bijvoorbeeld het opsplitsen van eigendom of bezit voor daken om zonnepanelen te plaatsen die door anderen dan de eigenaar van het pand worden gebruikt.
Veel notarissen zien voor zichzelf een actieve rol in de rechtsvorming vanuit de maatschappij
3. Waarom de notaris en niet de advocaat?
Advocaten stellen ook veel regelingen op, bijvoorbeeld overeenkomsten. Daarbij moeten ze ervoor zorgen dat alles rechtsgeldig is, anders krijgt de cliënt later problemen als er onenigheid komt over de uitleg van zo’n document. Een cliënt kan een advocaat aansprakelijk stellen als iets niet klopt met de wettelijke regels of vaste jurisprudentie.
Bijzondere functie notaris: opstellen authentieke akten
De notaris heeft meer speelruimte. Dat heeft te maken met de officiële rol die de notaris in het Nederlandse rechtsstelsel heeft om documenten op te mogen stellen die een hele sterke bewijskracht hebben: authentieke akten. Een akte is een ondertekend geschreven document dat is opgesteld om als bewijs te dienen. Dit is geregeld in het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering (Rv), art. 156 lid 1. Deze documenten kunnen door iedereen worden opgesteld. Een akte die is opgemaakt op grond van een wettelijke verplichting heet ‘authentieke akte‘. Art. 156 lid 2 Rv geeft de volledige definitie van een authentieke akte. Er zijn meerdere instanties in Nederland die bij wet de bevoegdheid hebben een authentieke akte op te maken: een ambtenaar van de burgerlijke stand (bijv. huwelijksakte) een notaris (bijv. een testament of hypotheekakte), een deurwaarder en de rechter (akte van verwerping erfenis). De notariële akte is nader gedefinieerd in de Wet op het Notarisambt. Alle authentieke akten hebben dezelfde sterke bewijskracht.
De authentieke akte levert dwingend bewijs voor de verklaringen door de partijen, en voor de waarheid van deze verklaringen tussen de partijen – ook bindend voor hun erfgenamen en rechtverkrijgenden.2 Gegevens over erfgenamen, rechtverkrijgenden of erfrechtelijk functionarissen als executeur of bewindvoerder gelden voor hen bindend als bewijs. Er is tegenbewijs mogelijk op grond van artikel 151 Rv, daarvoor moet een procedure worden gestart.3
Een advocaat heeft in Nederland niet de bevoegdheid tot het opmaken van een authentieke akte.
Als een notaris een buitenwettelijke constructie heeft ontworpen en deze opneemt in een authentieke akte, treden direct alle gevolgen van de dwingende bewijskracht in werking. Een erfgenaam of een executeur kan met de akte handelingen verrichten die in de akte zijn beschreven. Derden, zoals banken of makelaars, mogen daar in goed vertrouwen op afgaan. Als bepaalde handelingen zijn verricht, bijvoorbeeld verkoop van onroerend goed, mag de notaris een akte van levering opstellen en deze doen inschrijven in het kadaster. Zo heeft de notaris als openbaar ambtenaar de macht om een eigen constructie ingang te doen vinden in de praktijk.
Er zijn geen specifieke procedures voor het betwisten van de authenticiteit van een authentieke akte. De verklaringen van de partijen bij de authentieke akte kunnen inhoudelijk worden betwist door het leveren van tegenbewijs. Iemand die de authenticiteit van een akte betwist, moet bewijs leveren ofwel dat de akte vervalst is ofwel dat de persoon die de akte opgesteld heeft hiertoe niet gerechtigd was. In dit opzicht is er geen verschil tussen het betwisten van de authenticiteit en van de materiële geldigheid. Als de betwisting succesvol is, kan de authentieke akte niet meer ten uitvoer worden gelegd. De feitelijke tenuitvoerlegging kan worden betwist door middel van een “geschil ter zake van tenuitvoerlegging”. Voor de verjaring gelden de algemene regels, hetgeen betekent 20 jaar. Zie art. 3:306 van het Burgerlijk Wetboek.4
► zie: Rol notariaat bij rechtsvorming en wetgeving in Nederland
4. Voorbeelden erfrecht van modelregelingen voor een testament
4.1 Radartestament
‘Dit wordt big business voor notarissen in Nederland’
Het Radartestament ontleent zijn naam aan een uitzending van het populaire tv-programma ‘Radar‘ van de TROS in 2010. Daar kregen Nederlandse burgers de waarschuwing dat ze veel geld aan de gemeenschappelijke belastingpot zouden moeten bijdragen door wijzigingen in de Wet op het Successierecht. Wanneer ze niet op korte termijn naar de notaris zouden stappen om een testament op te laten maken met een door het notariaat bedachte constructie, de tweetrapsmaking, zou men veel erfbelasting verschuldigd zijn. Aan het woord kwamen twee oud-notarissen die de titel professor dragen van het Centrum voor Notarieel Recht. De uitzending kopte: “Heel Nederland moet naar de notaris om opnieuw een testament te laten maken, anders gaat het je veel geld kosten“.5 De professoren deden het voorkomen alsof het om een hele kleine ingreep ging. Er werd niet gewezen op juridische en fiscale ingewikkeldheden of nadelige gevolgen voor erfgenamen. Daarop zijn in een jaar ruim 100.000 méér testamenten opgesteld, met een geschatte extra omzet voor het notariaat van circa 80 miljoen euro en extra inkomsten aan belastinggelden voor de gemeenschap van circa 12 miljoen euro (vennootschapsbelasting en BTW via notariskantoor, inkomstenbelasting via notaris).6 De uitzending werd gemaakt in het kader van een publiekscampagne van de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie (KNB).
In die uitzending van Radar ging het over de langstlevende partner die erfbelasting zou moeten betalen over de ‘erfdelen’ van de kinderen.7 De professoren deden het voorkomen, alsof door het maken van een bepaald soort testament, een zogenaamd tweetrapstestament, veel belasting zou kunnen worden bespaard. Maar dit testament is niet in iedere situatie (fiscaal) gunstig.
4.2 Tweetrapstestament
De notaris verstaat onder een tweetrapstestament een modelregeling waarmee kan worden bereikt dat bij het eerste overlijden geen erfbelasting hoeft te worden betaald voor de kinderen. In een testament wordt de partner tot enig erfgenaam benoemd en worden de kinderen onterfd. Omdat een partner voor de erfbelasting een hoge vrijstelling heeft van (in 2022) ruim zeven ton, is er bij het overlijden van de eerste ouder tot dit bedrag geen erfbelasting verschuldigd. Dat lijkt een voordeel. Maar hier geldt het Engelse gezegde ‘penny wise, pound foolish‘. Wanneer de langstlevende ouder in een verzorgingstehuis wordt opgenomen, zal diens hele vermogen meetellen voor de berekening van de eigen bijdrage in het kader van de Wet Langdurige Zorg. De kinderen hebben niets geërfd van de eerste ouder en hebben geen vordering vanwege de wettelijke verdeling op de langstlevende ouder. Voorts zullen de kinderen bij overlijden van de langstlevende ouder doorgaans meer erfbelasting betalen, ze krijgen een normale erfenis. Dat wat bekend is komen te staan als ‘Radartestament’ was inhoudelijk een tweetrapstesatment.
Regels in een testament volgens dit model zijn meestal rechtsgeldig omdat de wet de uiterste wilsbeschikking kent van makingen onder tijdsbepaling en onder voorwaarde (art. 4:136 – 4:140 BW).
4.3 Quasi-wettelijke verdeling
De wettelijke verdeling geldt voor gehuwde paren of bij een geregistreerd partnerschap als je geen testament hebt en de overledene een of meer kinderen achterlaat (art. 4:13 e.v. BW). Bij de modelregeling van de quasi-wettelijke verdeling wordt deze situatie nagebootst in een testament. Achterliggende reden is de mogelijke besparing van erfbelasting, er is daarom ook advisering nodig van een fiscaal specialist. Dit modeltestament is er in meerdere varianten en heeft alleen zin bij een verwachte erfenis van boven een miljoen euro.
Geen van de nu bekende modellen voor de quasi-wettelijke verdeling valt binnen een uiterste wilsbeschikking uit het erfrecht of een andere wet. Bepalingen in een testament die een van de erfgenamen het recht geeft de erfenis op een bepaalde manier te verdelen, met uitsluiting van de andere deelgenoten, hebben daarom in beginsel geen erfrechtelijke werking.8 Is een erfgenaam die wordt uitgesloten om mee te beslissen over de verdeling bij overlijden meerderjarig en in staat tot vermogensbeheer, zijn dat sterke argumenten om de modelregeling aan te tasten. De notaris of erfrechtplanner geeft hierover haast nooit goede voorlichting omdat er veel omzet kan worden gedraaid met advisering en opmaken van testamenten.
4.4 Executeur-afwikkelingsbewindvoerder / driesterrenexecuteur
De huidige wet Erfrecht, dat is Boek 4 van het Burgerlijk Wetboek, is in 2003 in werking getreden en bracht enkele ingrijpende wijzigingen mee. Een daarvan was de regeling van de ouderlijke boedelverdeling; deze werd afgeschaft. Een andere was de wettelijke regeling voor de executeur-testamentaire; ook die werd afgeschaft.
Het oude erfrecht kende de uitvoerder van de uiterste wil, in het Frans ‘exécuteur testamentaire’, in het Duits ‘Testamentsvollstrecker’. Deze kon bij testament worden benoemd om er na overlijden voor te zorgen dat het testament werd uitgevoerd, in naam van de overledene.9 De rechtsfiguur van testamentuitvoerder (executeur-testamentaire) is in de nieuwe wet op het erfrecht afgeschaft. Tegenwoordig is er de executeur. In naam ongeveer hetzelfde, maar doel en strekking van de moderne rechtsfiguur executeur is een volstrekt andere.
De moderne executeur heeft niet langer als taak het testament uit te voeren en hij werkt ook niet langer als vertegenwoordiger van de overleden erflater. De moderne executeur heeft als wettelijke opdracht om na overlijden de schuldposities van de nalatenschap af te wikkelen en bepaalde schulden te voldoen die zijn ontstaan in verband met het overlijden. Kort samengevat is taak van de moderne executeur de nalatenschap te vereffenen.10 Gedurende de periode dat de schulden worden voldaan, verzorgt de executeur het beheer van de nalatenschap en bestaat er de bijzondere wettelijke bevoegdheid om de erfgenamen in en buiten rechte te vertegenwoordigen.
Het notariaat was er bepaald niet van gecharmeerd dat het niet meer mogelijk was om de nieuwe executeur de erfenis te laten verdelen (combinatie ouderlijke boedelverdeling en benoeming testamentuitvoerder). Achtergrond daarvan was dat het executeurschap voor menig notariskantoor een stabiele inkomstenbron opleverde, met de verdeling als lucratieve kers op de taart. Ook de grote banken kenden afdelingen Executele en bewind en er werd contact gezocht met het notariaat voor levering van oplossingen. Er werden buitenwettelijke constructies bedacht met de nieuw-recht-executeur als kapstok, gecombineerd met elementen die de nieuwe uiterste wilsbeschikking ‘Testamentair bewind’ bood. In deze buitenwettelijke constructies mocht de testamentair functionaris wel verdelen. Een jonge Limburger die de combifunctie kandidaat-notaris en belastingadviseur uitoefende in een klein dorp voorspelde in 1998 juichend: “Gouden tijden voor de executeur!”.
Op de constructie kwam vernietigende kritiek van twee hoogleraren, de kritiekpunten werden in 2007 op alle belangrijke onderdelen erkend in de dissertatie van een groot bepleiter van de constructie. Een notaris die adviseert de constructie in een testament op te nemen, hoort de consument over de wankele juridische basis van de modelregeling voor te lichten.
Dit artikel is in opbouw. Kom over een paar maanden terug als u meer wilt ervaren over de rol van testamentmodellen in de praktijk van de notaris en in de afwikkeling van nalatenschappen met een driesterrenexecuteur of executeur-afwikkelingsbewindvoerder. Commentaar welkom via het onderstaande reactie-formulier. Dat formulier komt binnen bij de redactie en wordt op wens al dan niet gepubliceerd. Persoonsgegevens uit lezersbrieven worden niet gepubliceerd, net zo min als details die terug te voeren zijn op een bedrijf of familie.
Referenties
Voetnoten | bronvermeldingen en commentaar- Notariaat Magazine, [↩]
- Het veronderstelde dwingend bewijs van de waarheid van de verklaringen van de partijen wordt in termen van de rechtsgevolgen ervan echter beperkt tot die rechtsgevolgen die werkelijk ter vrije bepaling van de partijen staan: er kan geen sprake zijn van dergelijke rechtsgevolgen betreffende zaken die volgens de wet niet vrij door de partijen kunnen worden bepaald. [↩]
- Naast de bewijskracht kan een authentieke akte ook afdwingbaar zijn voor zover tussen de partijen bij de authentieke akte een verplichting wordt gecreëerd tot betaling van een bepaald geldbedrag. Van deze directe tenuitvoerlegging is sprake bij hypotheekakten. Dat heet de tenuitvoerlegging van een authentieke akte (art. 430 e.v. Rv) De extra clausule van afdwingbaarheid wordt in beginsel niet toegevoegd aan authentieke akten die samenhangen met erfrecht. Een proces-verbaal-akte is in geen enkel geval afdwingbaar. [↩]
- Zie website ‘Council of the Notariats of the European Union’, Authentieke aktes in Europa – Nederland [↩]
- Uitzending TROS, tv-Programma ‘Radar – het consumentenprogramma van de TROS, 1 maart 2010, citaten: bij 14:40 – Heel Nederland moet naar de notaris om opnieuw een testament te laten maken, anders gaat het je veel geld kosten, citaten: bij 21:48 “Kleine aanpassing in het testament” bij 27:40 – “Zeker om ruzies te voorkomen is het de moeite waard”; bij 27:50 – “Dit wordt big business voor notarissen in Nederland”. [↩]
- Mr. dr. R.E. (Ronald) Brinkman, Heeft het Radar(+)-testament de toekomst?, Fiscaal Tijdschrift Vermogen, mei 2020. [↩]
- Bij de wettelijke verdeling is dat niet meer dan logisch omdat de kinderen daar juist géén erfdeel ontvangen. De langstlevende krijgt de hele erfenis en betaalt daarover erfbelasting. Er geldt een hoge vrijstelling van in 2010 ruim zes ton en in 2024 van bijna acht ton (zie website Belastingdienst: Ik krijg een erfenis in 2024 – hoeveel vrijstelling heb ik? [↩]
- Conclusie in dissertatie van prof. mr. dr. B.M.E.M. Schols, p. 425. [↩]
- In de notariële praktijk was het gebruikelijk dat men de klant ertoe probeerde te bewegen, de notaris die het testament opstelde tot executeur te laten benoemen. Dat was in strijd met de wet wegens ongeoorloofde belangenverstrengeling. Het notariaat bedacht daarop een trucje: voor de klant werd een codicil opgesteld waarin een kantoorgenoot tot executeur werd benoemd. Omdat bij een codicil officieel geen notaris hoefde te worden betrokken, was er in deze situatie op papier geen sprake van belangenverstrengeling. Slimme jongens, die notarissen…[↩]
- Zo omschreef de ontwerper van het nieuwe BW de nieuwe rol. [↩]