Codicil erfrecht: leg zonder notaris wensen vast voor verdeling inboedel bij overlijden
Een codicil is in het Nederlands erfrecht een door een persoon zelf met de hand geschreven, gedagtekend en ondertekend document waarin wensen worden vastgelegd die juridische werking krijgen na overlijden. In Nederland kan een codicil gebruikt worden om wensen vast te leggen voor het nalaten van goederen die in huis aanwezig zijn. Het klinkt misschien ouderwets, maar het kan handig zijn. Er is geen notaris voor nodig en er hoeft ook niet iemand anders bij aanwezig te zijn.
1. Wat is de betekenis van codicil?
Een codicil is in het Nederlands erfrecht een door een persoon zelf met de hand geschreven, gedagtekend en door de schrijver zelf ondertekend document waarin wensen worden vastgelegd die juridische werking krijgen na overlijden. In Nederland kan een codicil gebruikt worden voor bepaalde uiterste wilsbeschikkingen, waarin de opsteller (erflater) de vererving van bepaalde roerende zaken regelt die in de woning of het huis aanwezig zijn.
Ook kan een codicil worden gebruikt voor het vastleggen van wensen rond de ‘digitale erfenis’; voor de eigen uitvaart, of voor een regeling van auteursrechten en naburige rechten. In een codicil kan geen geld of onroerend goed worden vermaakt en er kan geen erfgenaam mee worden benoemd.
Er is geen notaris voor nodig om het document rechtsgeldig te laten zijn en er zijn ook geen getuigen of afschriften nodig. Maar een codicil kan niet door iemand anders worden geschreven.
De wettelijke regeling hiervoor staat in het Nederlands Burgerlijk Wetboek, Boek 4, erfrecht, wetsartikel 4:97.
Het begrip codicil is al eeuwenoud. In de Nederlandse taal is het in een document uit 1339 aangetroffen.1 Het komt oorspronkelijk van het Latijnse woord cōdicillus, wat plankje, brief, korte tekst, betekent. Vroeger werd een codicil wel het testament voor het volk genoemd. Voor het grootste deel van de bevolking waren er namelijk alleen maar goederen in het huis die nagelaten konden worden. De wetgever heeft daarom dit speciale testament mogelijk gemaakt, wat zonder kosten voor de notaris kon worden gemaakt.2
Omdat een codicil veranderbaar is zonder dat er een notaris voor nodig is, en dus zonder verdere kosten, kan de inhoud eenvoudiger worden aangepast wanneer de persoonlijke omstandigheden wijzigen of de wensen veranderen dan bij een testament. Dat is ook meteen het nadeel van een codicil. Omdat het niet alleen door de persoon zelf makkelijk kan worden veranderd, maar ook door anderen. Die er hun voordeel mee willen doen. Als iemand ziek is en het niet merkt, of na overlijden. Ook kan (zachte) dwang op een persoon worden uitgeoefend om een codicil te schrijven of te wijzigen in het voordeel van de persoon die de dwang uitoefent. Dat gebeurt veel vaker dan wordt gedacht en het zijn vaak mensen uit de directe omgeving. Ook kinderen en schoonkinderen. Bij een notaris is dat minder makkelijk.
Een codicil kan in bewaring worden gegeven bij een notaris, of er kan een kopie in een gesloten envelop aan enkele mensen in de naaste omgeving worden gegeven, zodat de inhoud niet eenvoudig door anderen kan worden veranderd.
Codicil klinkt misschien ouderwets, maar het document is handig om ervoor te zorgen dat er na overlijden geen gesteggel komt over de verdeling van spullen in huis. Het is ook handig om een overzicht te geven van de belangrijkste spullen in huis en van bankrekeningen, sociale media accounts enzovoorts. Een codicil kan ook gemaakt worden als er geen testament is en iedereen kan als begunstigde worden gekozen. Dat hoeven niet alleen familieleden te zijn of de wettelijke erfgenamen; ook organisaties, bedrijven, de staat, vrienden of buren kunnen worden bedeeld.
De wensen in een codicil moeten na overlijden worden uitgevoerd door de erfgenamen, of door iemand die u in een testament hebt aangewezen om de spullen aan de begunstigde te geven. Deze persoon wordt executeur genoemd.
2. Vorm van een codicil
Een getypte of gedrukte tekst is niet rechtsgeldig als codicil; zoiets kan in juridische zin niet als codicil worden aangemerkt. Als het codicil uit meerdere bladzijden bestaat, is het verstandig dat de bladzijden doorlopend een nummer krijgen en er op elke pagina een handtekening of paraaf wordt gezet door de persoon die het codicil schrijft.
Een getypte of gedrukte tekst kan wel gebruikt worden om wensen vast te leggen voor het handelen na overlijden. Het verschil is dat zo’n document juridisch geen rechtskracht heeft (er is niets voor geregeld in de wet). Wensen in een codicil worden gezien als een officiële ‘uiterste wilsbeschikking’ die na overlijden zo nodig in rechte kan worden doorgezet door de mensen die wat zouden moeten krijgen. Een getypte tekst, of een brief uit de printer, zal alleen gebruikt kunnen worden als voor de erfgenamen vaststaat dat dit de wensen van de overledene zelf zijn en alle erfgenamen willen meewerken aan de uitvoering ervan.
Wordt een door erflater ondertekende getypte of met printer gedrukte tekst in bewaring gegeven bij een notaris, geldt dat onder omstandigheden als een onderhands testament (artt. 4:94 en 4:95 BW).
3. Inhoud van een codicil
In een codicil kan iemand bij leven vastleggen dat bepaalde specifiek omschreven zaken na overlijden toekomen aan met naam en toenaam genoemde personen en/of instellingen. Dit heet juridisch legateren. Niet alle goederen die iemand heeft kunnen bij codicil worden vermaakt. Het gaat alleen om spullen die behoren tot de eigen inboedel – dat zijn alle spullen in huis zoals sieraden, boeken, (digitale) documenten, kledingstukken, meubels, mobiele telefoon, laptop of andere voorwerpen.
In het codicil kan de wens worden opgenomen dat een goed in het privévermogen valt van degene aan wie wordt vermaakt, zodat het bij scheiding niet naar het schoonkind kan gaan (‘privéclausule’). Een verzameling sieraden, boeken, media of inboedelstukken moet duidelijk worden beschreven in het codicil. Dus er kan niet staan “mijn sieraden”, maar de sieraden moeten afzonderlijk worden beschreven.
Ook kan via een codicil geregeld worden op wie auteursrecht en naburige rechten bij overlijden overgaan, in afwijking van de algemene wettelijke regels.
De hoofdregel voor zaken die je bij codicil kunt regelen is dat het om normale inboedelgoederen moet gaan. Een enorm duur schilderij van een bekende meester kan niet bij codicil worden vermaakt. Wel kunnen alle inboedelgoederen aan een persoon of organisatie worden vermaakt. Er moet dan een lijst zijn met de belangrijkste goederen.
De goederen gaan bij overlijden niet direct in eigendom over op de begunstigde, zoals de nalatenschapsgoederen bij overlijden overgaan op de erfgenamen. Iemand die in een codicil is aangewezen als begunstigde van bepaalde goederen, moet aan de erfgenamen vragen de spullen te geven. Officieel heet dit: de begunstigde krijgt een vordering op de erfgenamen.
In een codicil kunnen ook wensen worden opgeschreven voor de verzorging van het eigen lichaam na overlijden, de opbaring, bezoek, de eigen uitvaart en de asbestemming. Dit mag ook worden gedaan door personen die volgens de wet niet bekwaam zijn om een testament te maken. Zij mogen de wensen zelf in een codicil opschrijven, of dit laten doen door een notaris, in een officiële akte (artikel 19, lid 1 Wet op de Lijkbezorging). De opdrachtgever van de uitvaart is verplicht de uitvaartwensen van de overledene te volgen. Zijn de wensen niet opgeschreven, moeten de vermoedelijke wensen worden gevolgd. Soms wordt er in een testament een zogenaamde begrafenisexecuteur benoemd. Men denkt vaak dat deze alles naar eigen inzicht mag bepalen. Dat is niet zo. Ook een begrafenisexecuteur moet de wensen van de overledene volgen (art. 18 lid 2 Wet op de Lijkbezorging).
► zie: Uitvaart organiseren volgens wensen overledene
In een zelf met de hand geschreven, gedagtekend en persoonlijk ondertekend document kunnen ook aanwijzingen worden gegeven voor de erfgenamen als hulp bij beheer en afwikkeling van de nalatenschap na overlijden, maar er bestaat geen wet die het volgen van zulke aanwijzingen verplicht stelt. Erfgenamen zijn bij overlijden de nieuwe eigenaren van de nalatenschap en hebben het samen voor het zeggen. Zij mogen besluiten hoe alles wordt afgehandeld en hoe de spullen onderling worden verdeeld. Erfgenamen moeten zich wel ‘netjes’ tegenover elkaar gedragen, de wet zegt: ze moeten ‘naar redelijkheid en billijkheid handelen’. Dat is een algemene norm uit het Nederlands vermogensrecht. Je kunt stellen dat het niet redelijk en billijk is dat de wensen in een codicil niet worden gevolgd. Komen de erfgenamen er onderling niet uit, kan ondersteuning van een mediator worden gevraagd. Of de geschilpunten moeten aan de rechter worden voorgelegd om te beslissen. Dez kan de inhoud van het codicil meewegen. Dat kan ook gebeuren in het kader van de uitleg van een testament, of bij toetsing van het gedrag van een bij testament benoemd executeur of bewindvoerder.3
4. Juridische werking en rechtsgeldigheid
Een codicil heeft juridische rechtskracht. Dat is zo is geregeld in de wet. Wensen in een codicil worden gezien als een officiële ‘uiterste wilsbeschikking’. Deze krijgen juridische werking bij overlijden. De wensen in een codicil moeten worden uitgevoerd door de wettelijke en/of testamentaire erfgenamen. Zij verkrijgen op grond van de Nederlandse hoofdregel voor erfopvolging, bij overlijden van de erflater automatisch de eigendom van de hele nalatenschap in handen. Daar kan niet van worden afgeweken bij overeenkomst, testament of codicil. De erfgenamen zijn als nieuwe eigenaren van de goederen in de nalatenschap verplicht om de legaten die zijn genoemd in een codicil of testament, aan de genoemde personen en organisaties af te geven.
Mensen die in een codicil zijn begunstigd, maar niets krijgen van de erfgenamen, kunnen zo nodig via de rechter dwingen de spullen aan hen af te geven. Dan moet men natuurlijk wel weten dat er een codicil is waarin ze worden genoemd. Maar vaak is een gang naar de rechter niet de moeite waard, qua kosten.
Een codicil heeft dezelfde rechtsgeldigheid als een testament, maar er is geen vormvereiste dat het door een notaris moet worden opgemaakt of bij een notaris in bewaring moet worden gegeven, zoals bij een testament. Wel kan het document bij een notaris in bewaring worden gegeven; wettelijk vereist is dat niet. Een codicil heeft niet dezelfde wettelijke bewijskracht als een notariële akte. Ligt het bij een notaris, is de authenticiteit eenvoudiger aan te tonen. Codicils worden niet centraal geregistreerd zoals een testament. Veilig opbergen van het document is een vereiste, maar ook dat een vertrouwenspersoon van de bergplaats op de hoogte is en er in geval van overlijden bij kan komen. Alleen het originele exemplaar is rechtsgeldig. Nadeel van een codicil dat thuis wordt bewaard, is dat erfgenamen en niet-begunstigden de geldigheid ervan kunnen aanvechten.
5. Veranderen van een codicil
Wijziging van een codicil is mogelijk door een nieuw te maken en het oude te vernietigen (inclusief een eventuele kopie). Opzettelijke vernietiging van een codicil door anderen, zonder uitdrukkelijke toestemming van de erflater is een misdrijf; het maakt een erfgenaam die zich hieraan schuldig maakt onwaardig te erven: hij verliest dus zijn erfgenaamschap.
Een codicil kan ook herroepen worden met een bepaling in een testament.
6. Donorcodicil
Een bijzondere vorm van het codicil is het donorcodicil. Hiermee geeft een persoon toestemming om na zijn of haar overlijden organen of weefsels te transplanteren naar een levende persoon. In Nederland wordt het donorcodicil wel centraal geregistreerd.
7. Dit is niet rechtsgeldig met een codicil
Nalaten van geld (zowel contant geld als een banktegoed) en vastgoed kan niet via een codicil. Dit is alleen mogelijk door middel van een testament via de notaris of met een zelfgeschreven of getypt document dat in bewaring wordt gegeven bij de notaris. Hetzelfde geldt voor waardevolle spullen zoals een auto, antiek of duurdere schilderijen.
Tot invoering van het nieuwe erfrecht in 2003 werd het in de praktijk toegelaten om bij codicil een testamentuitvoerder te benoemen. Dat is onder de huidige wet erfrecht niet meer mogelijk. Men kan nu alleen bij testament een executeur benoemen; deze persoon heeft een wettelijk takenpakket. Wel blijven benoemingen in een codicil dat is geschreven vóór 2003 geldig als een persoon na 1 januari 2003 overlijdt.
Voetnoten | bronvermeldingen en commentaar- M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam, Codicil, in Etymologisch Woordenboek van het Nederlands. [↩]
- Omdat veel mensen niet konden lezen en schrijven, moest er wel iemand worden bijgehaald die de wensen kon opschrijven. [↩]
- ► Gerechtshof Amsterdam, 22-07-2014, ECLI:NL:GHAMS:2014:3052
► Gerechtshof Amsterdam, 25-10-2016, ECLI:NL:GHAMS:2016:4265. [↩]