Keuzemogelijkheden bij erfenis: aanvaarden, verwerpen of beneficiair aanvaarden

Erfenis gekregen? Erfgenaam mag nalatenschap weigeren – er zijn drie keuzes

De meeste mensen weten niet hoe het erfrecht werkt. Logisch, want je krijgt er niet vaak mee te maken. Dus als je ermee te maken krijgt, komen er veel vragen op. De antwoorden zijn niet zo makkelijk te vinden. Deze website is onafhankelijk en geeft informatie zonder iets aan lezers te willen verkopen.

FAQ ontvangst erfenis
° Mag je een erfenis weigeren?
Ja.

° Moet ik opkomen voor alle schulden?
Nee, niet onder alle omstandigheden, maar daar moet je wel iets voor doen.

° Wat moet ik doen om een erfenis te aanvaarden?
Hier gelden geen formaliteiten en daarom moet een erfgenaam voorzichtig zijn: je kunt aanvaarden door gewone handelingen en dan ben je aansprakelijk voor de schulden, ook met het privévermogen.

° Wanneer krijg ik de erfenis in handen?
Direct bij overlijden

Voordat een erfgenaam een verstandige keuze kan maken, is het goed om te weten waarvoor je als erfgenaam verantwoordelijk bent. Daarom beginnen bij het begin: hoe verloopt de overgang van de bezittingen en schulden van een overledene op de erfgenamen, wat zijn over het algemeen de rechten en plichten?

---

1. Wat gebeurt er met bezittingen en schulden van een persoon die overlijdt?

In de Nederlandse wet erfrecht is geregeld wat er gebeurt met alle bezittingen en schulden van een persoon die overlijdt. Er zijn twee hoofdregels en die gelden voor alle gevallen. Hier kan niet van worden afgeweken, ook niet in een testament. We leggen het uit, omdat veel mensen denken dat in Nederland de notaris, executeur of bewindvoerder hier bevoegdheden of rechten heeft. Dat kan wel zo zijn in andere landen, bijvoorbeeld België, Oostenrijk, Engeland of de Verenigde Staten. Maar in Nederland is dat anders.

1.1 Alle eigendomsrechten die een persoon heeft, gaan bij overlijden automatisch over van overledene op de erfgenaam of erfgenamen – regel van de saisine

Dat is een van de belangrijkste regels uit het Nederlands erfrecht en wordt de saisine genoemd. De regel staat in art. 4:182 lid 1 BW, ofwel artikel 182 in Boek 4 van het Burgerlijk Wetboek. Op het moment dat iemand overlijdt, kan deze persoon geen rechten en plichten meer uitoefenen. De wet regelt dat alle rechten en plichten die een overleden persoon bij leven had, bij diens overlijden direct en zonder omweg verschuiven naar de personen die in de wet of in een testament als erfgenaam zijn aangewezen. Deze regel is van ‘dwingend recht’, wat betekent dat er – bij testament – niet van kan worden afgeweken. De in de wet of bij testament genoemde erfgenamen verkrijgen op grond van deze wettelijke regel bij overlijden direct alle rechten en plichten die verbonden zijn aan de eigendom van de goederen en rechten van de nalatenschap. Ze zijn direct aansprakelijk en verantwoordelijk. De erfgenamen hoeven daarvoor geen rechtshandelingen te verrichten, zoals overdracht van goederen of akte van levering bij de notaris. Dit is een juridische, ofwel ‘virtuele’ eigendomsoverdracht van rechtswege.

De regel van de saisine geldt gelijk voor erfgenamen die op grond van de wet erven en voor erfgenamen genoemd in een testament. De regel geldt niet voor personen die in de wet als erfgenaam worden aangewezen, maar in een testament niet worden genoemd als erfgenaam. De regel is van dwingend recht, wat betekent dat er niet van kan worden afgeweken bij testament.

Met een testament kunnen bepaalde goederen, aandelen of een geldbedrag worden vermaakt aan bepaalde (rechts)personen, dat heet een legaat, maar de eigendom gaat dan niet direct over van de overledene op deze personen. De erfgenamen krijgen de eigendom ‘in handen’ op grond van de saisineregel en zij moeten er vervolgens voor zorgen dat legaten naar de legatarissen gaan. Spullen uit de inboedel, dat zijn alle spullen die in een woning of bedrijf staan, kunnen ook met een handgeschreven document worden vermaakt. Dit document heet ‘codicil’.

► hoofdartikel over dit onderwerp: Zelf een codicil schrijven om spullen in huis na te laten

De saisineregel betreft het eigen vermogen van de erflater, want alleen zaken die een persoon in eigendom heeft, of waarvan een persoon beperkte eigendomsrechten bezit, kunnen in eigendom worden overgedragen. Het klinkt logisch, maar als het om de overgang van vermogen bij overlijden gaat, vergeten veel mensen dat het eigen vermogen van de erflater moet worden onderscheiden van het vreemd vermogen, zoals de schulden.

Een erfgenaam, legataris of lastbevoordeelde krijgt niet automatisch bericht van een instantie dat er iemand is overleden en dat er een testament is met een begunstiging voor die persoon. Iemand die een testament maakt en wil dat de mensen of organisaties die worden bedacht, krijgen waar ze recht op hebben, kan drie dingen doen:

• Tegen de betreffende personen zeggen dat ze bedacht zijn.
• In het testament aan een onafhankelijk iemand, bijvoorbeeld de notaris, opdracht geven alle mensen te informeren (‘last’).
• In het testament een executeur te benoemen met de opgave (last) iedereen te informeren en om ervoor te zorgen dat de legaten worden uitgekeerd, als er nog voldoende over is nadat de schulden zijn voldaan.

1.2 Schulden horen tot het vreemde vermogen van een persoon en kunnen niet in eigendom overgaan

Hoe het met de schulden is geregeld, loopt juridisch via een andere weg. Er wordt vaak gesproken over ‘schulden van de nalatenschap’, maar het is niet de nalatenschap die de schulden heeft. Strikt genomen zijn het de erfgenamen die de schulden ‘krijgen’. Geld dat is geleend, mag door de lener gebruikt worden, maar het geld hoort een ander in eigendom toe. Om die reden kunnen schulden bij overlijden niet in eigendom worden overgedragen. Wat er gebeurt, is dat erfgenamen partij worden bij de overeenkomst tot geldlening die overledene had gesloten.

De erfgenamen volgen de overledene bij overlijden van rechtswege (‘automatisch’) op als partij bij overeenkomsten – schriftelijk en mondeling – die bij leven bestonden en niet met overlijden tenietgaan. Daarom ‘krijgen’ erfgenamen ook de schulden, juridisch beter gezegd: ze worden schuldenaar (art. 4:182 lid 2 BW). De schulden horen daarom niet tot de nalatenschap, maar het erfrecht schrijft in artikel 4:7 BW voor dat bepaalde schulden door schuldeisers mogen worden voldaan uit de nalatenschap als de erfgenamen niet vrijwillig aan de verplichtingen uit overeenkomst voldoen.

De schulden die erfgenamen moeten betalen, limitatief opgesomd in art. 4:7 BW, zijn niet alleen schulden die de overledene had (zo was het onder het oude erfrecht), maar zijn ook schulden die verband houden met het overlijden, zoals uitvaartkosten en erfbelasting. Is er een testament, kunnen er op grond daarvan ook nog schulden bijkomen die erfgenamen moeten voldoen.

2. Waar zijn erfgenamen nog meer voor verantwoordelijk?

2.1 Erfgenamen zijn verantwoordelijk voor bepaalde kosten die verband houden met het overlijden

Erfgenamen hebben niet alleen te maken met schulden die erflater bij leven had, maar ze zijn ook aansprakelijk voor bepaalde kostenposten die verband houden met het overlijden. Denk daarbij aan kosten rondom de uitvaart, de erfbelasting, de kosten voor het opruimen van de boedel of het overschrijven van goederen op naam van de erven.

2.2 Erfgenamen zijn verantwoordelijk voor schulden en verplichtingen uit een testament

Is er een testament, kunnen er voor de erfgenamen schulden en verplichtingen bijkomen die voortvloeien uit bepalingen in het testament. In een testament kunnen legaten zijn toegekend, die moeten worden voldaan door de erfgenamen. Er kunnen ‘lasten’ in een testament zijn opgelegd, bijvoorbeeld de zorg voor huisdieren of het regelen van de uitvaart. Is iemand die volgens de wet had horen te erven in het testament niet genoemd als erfgenaam, of expliciet onterfd, heeft diegene recht op een minimumdeel van de erfenis: de legitieme portie. Deze vordering moet worden uitbetaald door de erfgenamen. Is in een testament een beroepsmatig executeur benoemd, of is er een bewind ingesteld, komen er nog kosten bij die de executeur en de bewindvoerder maken.

De hoogte van het in rekening gebrachte loon van een beroepsmatig executeur en bewindvoerder kan flink oplopen en erfgenamen kunnen daar alleen iets tegen doen door een civiele gerechtsprocedure te beginnen, met verplichte vertegenwoordiging van een advocaat.

Deze drie soorten schulden worden in de wet ‘schulden van de nalatenschap‘ genoemd, en dat zegt de notaris en erfrechtdeskundige ook. Strikt genomen zijn het echter schulden van de erfgenamen. Een erfgenaam is verantwoordelijk in verhouding tot de relatieve grootte van zijn*haar erfdeel. Als de erfgenamen niet vrijwillig betalen, mogen schuldeisers na aanmaning en een rechterlijk vonnis, de vorderingen uit de nalatenschap voldoen, door een deurwaarder in hun opdracht, art. 4:184 BW.¹ Veel mensen die met het erfrecht werken – in de praktijk, maar ook in de wetenschap – maken dit onderscheid niet duidelijk.² Het is voor erfgenamen van groot belang zich te realiseren dat ze verantwoordelijkheid dragen vanaf het moment van overlijden.

Maak een boedelbeschrijving. Daarom is het verstandig om in de eerste drie maanden na overlijden de nalatenschap te inventariseren: welke zaken en rechten zijn er, welke overeenkomsten, verplichtingen, schulden en vorderingen zijn bij overlijden overgegaan, is er nog een andere gemeenschap die moet worden afgewikkeld, zoals een huwelijkse gemeenschap of een Vereniging van Eigenaren bij een appartementsrecht, en wat hoort dan bij welke gemeenschap. Is er een professionele executeur en/of bewindvoerder, maak dan afspraken over de beloning. Zijn er meer gemeenschappen, is het advies een notaris om raad te vragen die ervaring heeft met de afwikkeling van boedels na overlijden. De praktijk leert dat dit behoorlijk ingewikkeld kan worden. Soms zo ingewikkeld dat een notariskantoor met een notaris die hoogleraar erfrecht is er niet uitkomt.³

Het is belangrijk om dit onderzoek naar de samenstelling van de nalatenschap zorgvuldig uit te voeren, om verschillende redenen. Duiken er na verloop van tijd schulden op waarvan de erfgenamen niets wisten, en is de erfkeuze om te aanvaarden al gemaakt, kan de zuivere aanvaarding door de rechter worden omgezet in een beneficiaire aanvaarding. Dat kan echter alleen als de rechter vaststelt dat de erfgenamen bij het maken van de erfkeuze niet op de hoogte konden zijn van de schulden. En daarbij wordt gekeken naar het opmaken van de boedelbeschrijving. Is er een executeur die na zes weken nog geen boedelbeschrijving heeft gemaakt, begin er dan zelf aan. Dat is wettelijk niet verboden.

2.3 De erfgenamen dragen direct bij overlijden gezamenlijk verantwoordelijkheid voor het beheer van alle goederen in de nalatenschap

en voor voldoening van de schulden genoemd in art. 4:7 BW uit de nalatenschap of uit het eigen vermogen. Ook moeten ze tegemoetkomen aan alle overige verplichtingen die zijn verbonden aan de eigendom van de erfgemeenschap. Ze kunnen ook alle rechten die verbonden zijn aan de eigendom uitoefenen, zoals het innen van een vergoeding op grond van vruchtgebruik of auteursrecht. En erfgenamen zijn gerechtigd tot de inkomsten verbonden aan door erflater gesloten overeenkomsten, zoals vorderingen die de erflater op derden had.

6. Erfenis zuiver aanvaarden

Bij zuivere aanvaarding accepteert een erfgenaam de overgang van alle rechtsbetrekkingen, bezittingen en schulden van overledene op de erfgenaam, ook als er per saldo meer schulden (blijken te) zijn dan baten. Erfgenamen die een nalatenschap zuiver hebben aanvaard, zijn persoonlijk aansprakelijk voor schulden van de nalatenschap die niet uit de nalatenschap kunnen worden voldaan. Dat betekent dat ze moeten bijspringen uit hun privévermogen. Als de nalatenschap eenmaal zuiver is aanvaard, kan deze keus alleen bij uitzondering veranderd worden. Bijvoorbeeld als er later schulden blijken te zijn die iemand niet kende en niet had kunnen kennen, zie verder.

Zuiver aanvaarden kan zowel formeel, met een verklaring van aanvaarding, als door gedragingen gebeuren. Een verklaring van zuivere aanvaarding ter griffie van de rechtbank (art. 4:191 BW) komt in de praktijk weinig voor, meestal wordt de beslissing opgenomen in de verklaring van erfrecht van de notaris.⁶

5.1 Erfenis zuiver aanvaarden door gedrag

Als een erfgenaam zich vóór het maken van een uitdrukkelijke keuze heeft gedragen als iemand die een nalatenschap ondubbelzinnig en zonder voorbehoud aanvaardt, wordt hij of zij geacht de nalatenschap zuiver te hebben aanvaard (art. 4:192 lid 1 BW). Dit is in de regel het geval, wanneer een erfgenaam ‘als heer en meester’ over goederen van de nalatenschap beschikt, of schuldeisers heeft benadeeld. De hoogste rechter bepaalde in 2021, dat niet te snel mag worden aangenomen dat door gedragingen zuiver is aanvaard. Vanwege de potentieel verstrekkende gevolgen voor de desbetreffende erfgenaam en de omstandigheid dat erfgenamen die belast zijn met het regelen van de praktische gevolgen van het overlijden van een naaste, op die verstrekkende gevolgen niet steeds bedacht zullen zijn. Handelingen nodig voor het regelen van de uitvaart, kunnen niet leiden tot het aannemen van stilzwijgende zuivere aanvaarding, aldus vaste jurisprudentie van de Hoge Raad.

• Hoge Raad 29 oktober 2021, 20/01633, ECLI:NL:HR:2021:1600. “Uit gedragingen van een erfgenaam mag niet te snel worden afgeleid dat deze de bedoeling heeft de nalatenschap zuiver te aanvaarden. Dat volgt niet alleen uit de tekst van art. 4:192 lid 1 (oud) BW (‘ondubbelzinnig en zonder voorbehoud’) en de hiervoor aangehaalde parlementaire geschiedenis, maar houdt ook verband met de potentieel verstrekkende gevolgen van zuivere aanvaarding voor de desbetreffende erfgenaam en de omstandigheid dat erfgenamen die belast zijn met het regelen van de praktische gevolgen van het overlijden van een naaste op die verstrekkende gevolgen niet steeds bedacht zullen zijn.”

Tot zuivere aanvaarding kan bijvoorbeeld een van de volgende handelingen leiden:⁷

• Waardevolle inboedelgoederen verkopen of te koop zetten,
• aan schuldeisers kenbaar maken dat schulden van de nalatenschap voor eigen rekening worden genomen,
• volmacht afgeven om de nalatenschap af te wikkelen.

Niet tot zuivere aanvaarding leiden:

• betalen eenvoudig etentje erfgenamen ter voorbereiding uitvaart met pinpas overledene,
• meenemen kostbare goederen uit sterfhuis om deze veilig te stellen, en de reden is aan de andere erfgenamen duidelijk gemaakt,
• laten verlopen van de drie maanden wachttijd voor schuldeisers (art. 185),
• nemen van maatregelen van conservatoire (bewarende) aard,
• ontruimen kamer verzorgingshuis om nieuwe bewoner toegang te geven, met opslag van de inboedel,
• goederen zonder marktwaarde wegbrengen naar de kringloop,
• voldoen aan verplichtingen uit de Successiewet 1956 (art. 71 lid 2 SW).

Duiken er na verdeling van de erfgemeenschap nog schulden op, hebben erfgenamen die zuiver hebben aanvaard de verplichting deze volledig uit het eigen vermogen te voldoen. Erfgenamen die beneficiair hebben aanvaard, zijn verplicht deze te voldoen tot de hoogte van het erfdeel dat uit de erfgemeenschap in hun eigen vermogen is gevloeid.

5.2 Bescherming tegen onverwachte schulden na zuivere aanvaarding – wet BETS (2016)

In 2016 is artikel 4:192 lid 1 BW gewijzigd in die zin dat zuiver aanvaarden door gedragingen is beperkt tot het geval dat de erfgenaam goederen van de nalatenschap verkoopt, met een zakelijk recht bezwaart, of op andere wijze aan het verhaal van schuldeisers onttrekt. De wijziging was nodig omdat in de praktijk nietsvermoedende erfgenamen door handelingen zuiver aanvaardden, terwijl ze zich daar niet van bewust waren en de zware gevolgen daarvan niet voor rechtvaardig werden gehouden. Bijvoorbeeld bij een familie-fotoalbum geldt dat het grote emotionele waarde voor de erfgenamen kan hebben, maar geen verhaalsobject is.

Let op: korte termijn van drie maanden en rechter kan streng zijn!

Een erfgenaam die na zuivere aanvaarding van de nalatenschap bekend wordt met een onverwachte schuld, of vermoedt dat er onbekende schulden zijn, kan de kantonrechter verzoeken te worden gemachtigd om de erfenis alsnog beneficiair te mogen aanvaarden. Hiervoor geldt een korte wettelijke termijn van drie maanden na ontdekking van deze (vermoedelijke) schuld(en). Het verzoek aan de kantonrechter moet dus bewijsbaar binnen deze drie maanden zijn ingediend. Zijn de schulden al vereffend, kan de kantonrechter gevraagd worden de erfgenaam die zuiver heeft aanvaard te ontheffen van zijn verplichting de schuld uit het privévermogen te voldoen, voor zover hoger dan zijn ontvangen erfdeel. In het tweede geval krijgt de nieuw ontdekte schuldeiser mogelijk een kleiner deel van de vordering uitbetaald dan de andere schuldeisers hebben gekregen, en dan de schuldeiser zou hebben gekregen als hij er eerder bij was geweest. Als bijvoorbeeld de eerder bekende schulden gelijk waren aan de waarde van de erfenis, dan zijn die schuldbedragen volledig uitbetaald, en krijgt een schuldeiser die er te laat bij is, niets.

Het deel van de schuld dat overeenkomt met het geërfde vermogen, of een deel daarvan, moet ook worden betaald als een erfgenaam het geërfde vermogen al heeft besteed.

Een onverwachte schuld is een schuld die de erfgenaam niet kende en evenmin behoorde te kennen op het moment dat de nalatenschap zuiver werd aanvaard. Met de woorden ‘kende en behoren te kennen’ wordt verwezen naar het begrip goede trouw in het Burgerlijk Wetboek (artikel 3:11 BW). In ieder geval wordt van een erfgenaam verwacht dat is onderzocht waaruit de nalatenschap bestaat. De administratie van de erflater moet zijn verzameld en doorgenomen. Van schulden die doorgaans uit de administratie van de erflater blijken, zoals hypotheekschulden, debetsaldi van rekeningen-courant, onbetaalde facturen en belastingschulden, wordt in beginsel aangenomen dat een erfgenaam deze kende dan wel behoorde te kennen. In de situatie dat een erflater niet of nauwelijks een administratie voerde, rust op een erfgenaam de verplichting om nader onderzoek te doen naar eventuele schulden van de erflater.

Als er een vermoeden bestaat dat er meer schulden zijn dan bekend waren op het moment van aanvaarding, bijvoorbeeld omdat bij het uitruimen van de schuur brieven over gokschulden worden gevonden, gaat de termijn van drie maanden dan lopen, aldus een lagere rechter.

Slechts in uitzonderingssituaties zal sprake zijn van een schuld waarvan gezegd kan worden dat een erfgenaam deze redelijkerwijs niet kon kennen. Dit zou bijvoorbeeld een eigen bijdrage Wlz kunnen zijn die erg laat gevorderd wordt. Een ander voorbeeld zou kunnen zijn een eis tot schadevergoeding uit onrechtmatige daad, tijdens zijn leven door de erflater tegenover derden gepleegd. Gelet op de verjaringstermijn van een vordering tot schadevergoeding, kan een erfgenaam hier tot twintig jaar na het overlijden van de erflater nog mee worden geconfronteerd.

5.3 Jurisprudentie zuiver aanvaarden door gedrag – onverwachte schulden

○ Koperen Pan
○ Hoge Raad 29 oktober 2021, 20/01633, ECLI:NL:HR:2021:1600
○ Hof Arnhem-Leeuwarden 8 november 2022, ECLI:NL:GHARL:2022:11168, noot Joe van Anken

Wat betreft onverwachte schulden en alsnog beneficiair mogen aanvaarden na zuivere aanvaarding:

► Vereffeningskosten zijn geen onverwachte schulden ex art. 4:194a BW, aldus Rb Rotterdam 14 april 2022, ECLI:NL:RBROT:2022:2773, noot Joe van Anken

► zie: Standaard arresten erfrecht

6. Nalatenschap beneficiair aanvaarden – wat betekent dat en wat moet je doen?

6.1 Beneficiair aanvaarden en de gevolgen daarvan

Het beneficiair aanvaarden van een erfenis geeft financiële bescherming aan een erfgenaam. Het betekent aanvaarden voor dat wat een erfgenaam te goede komt. Blijken er na overlijden meer schulden, verplichtingen en kosten te zijn dan het positief van de nalatenschap, is een erfgenaam niet persoonlijk aansprakelijk voor voldoening van het meerdere – uit privévermogen of door een afbetalingsregeling. Volgens de wet heet dit aanvaarden ‘onder voorrecht van boedelbeschrijving’. De regels staan in art. 4: van de wet.

Omdat schuldeisers daardoor minder vermogen hebben waaruit ze hun vorderingen kunnen voldoen, gelden er speciale regels voor afwikkeling van de nalatenschap. Dat heet ‘vereffening onder toezicht van de rechter’.⁸

Korte geschiedenis … ↓ hier klikken ↓

Het voorrecht ‘Beneficium inventarii‘ bestond al in het Byzantijnse Rijk en werd onder de Romeinse keizer Justinianus gecodificeerd. Het werkte toen anders dan nu in Nederland. In het Oud-Romeins recht vermengde een erfenis zich juridisch met het eigen vermogen van de erfgenaam. De praetor kon aan een erfgenaam het voorrecht verlenen om een boedelbeschrijving van de erfenis op te laten maken, dan werd de erfenis als gescheiden vermogen beschouwd. Dit werd als schande gezien omdat in die procedure de schuldeisers werden opgeroepen en zo openbaar duidelijk werd dat de erflater mogelijk insolvabel was. De schulden werden uit het afgescheiden vermogen voldaan. Bleef er nog iets over, mengde zich dat alsnog met het eigen vermogen van de erfgenaam. In Nederland is een erfenis met twee of meer erfgenamen tegenwoordig van rechtswege een afgescheiden vermogen. ))

Voor het afleggen van een verklaring van beneficiaire aanvaarding moeten erfgenamen een formulier invullen dat bij de rechtbank te krijgen is (ook online). Door de griffie van de rechtbank wordt daar een akte van opgemaakt en deze wordt ingeschreven in het boedelregister bij de rechtbank. Zo kunnen schuldeisers erachter komen bij wie ze kunnen aankloppen om hun vordering te innen. Voor het opmaken van deze akte is alleen griffierecht verschuldigd.⁹ Als meerdere erfgenamen de erfenis beneficiair aanvaarden, kan één akte worden opgemaakt en hoeft er maar een keer griffierecht te worden betaald. Hetzelfde geldt bij verwerpen. Aanvaarden en verwerpen kan echter niet in dezelfde akte.

Beneficiaire aanvaarding is een aanvaarding van de erfenis; daarna kan niet meer worden verworpen. Dit is van belang om te weten als men overweegt een beroep te doen op de legitieme portie.

Let op 1 – Een erfgenaam die nog geen keuze heeft gemaakt, terwijl een andere erfgenaam dat al wel heeft gedaan, wordt na drie maanden geacht beneficiair te aanvaarden. Tenzij hij of zij binnen drie maanden de nalatenschap zuiver aanvaardt of verwerpt.

Let op 2 – Het bij de rechtbank vastleggen van beneficiaire aanvaarding is geen garantie voor de geldigheid daarvan. Als later blijkt dat er vóór het afleggen van de verklaring sprake was van een daad van zuivere aanvaarding, dan geldt die daad.

Een wettelijke vertegenwoordiger van een erfgenaam moet binnen drie maanden na het overlijden kiezen tussen aanvaarden onder het voorrecht van boedelbeschrijving of verwerpen. Hij kan niet zuiver aanvaarden. Voor verwerpen is een machtiging van de kantonrechter nodig. Wordt er niet tijdig gekozen, dan wordt geacht dat de erfgenaam heeft aanvaard onder het voorrecht van boedelbeschrijving. De termijn van drie maanden kan op verzoek door de kantonrechter eenmaal of meer worden verlengd.

In het erfrecht worden de volgende personen als wettelijk vertegenwoordiger gezien:

• De ouders die het gezag hebben over een minderjarige;
• De curator in een curatele;
• De bewindvoerder van een afwezige.

Er was lang onduidelijkheid of een beschermingsbewindvoerder voor het erfrecht geldt als een wettelijk vertegenwoordiger. Deze vraag is in 2024 aan de Hoge Raad voorgelegd. De Raad heeft het volgende besloten:

1. De beschermingsbewindvoerder is een wettelijk vertegenwoordiger in het erfrecht.
2. De beschermingsbewindvoerder moet binnen drie maanden kiezen. Doet hij dat niet, dan wordt hij geacht te aanvaarden onder het voorrecht van boedelbeschrijving.
3. Anders dan de andere wettelijk vertegenwoordigers kan de beschermingsbewindvoerder ook zuiver aanvaarden. Dat kan hij alleen met toestemming van de rechthebbende als die in staat is daar een beslissing over te nemen.
4. Voor verwerpen heeft ook de beschermingsbewindvoerder machtiging van de kantonrechter nodig.

Voor de curator in een faillissement en voor de bewindvoerder in een wettelijke schuldsaneringsregeling geldt niet de termijn van drie maanden. Zij kunnen alleen aanvaarden onder het voorrecht van boedelbeschrijving of verwerpen. Voor verwerpen hebben zij machtiging van de rechter-commissaris nodig.

Is door een of meer erfgenamen beneficiair aanvaard, moet de nalatenschap volgens bepaalde regels uit de wet worden afgewikkeld onder toezicht van de rechter. Belangrijkste regel is dat de schulden in een bepaalde volgorde moeten worden voldaan. Als de nalatenschap niet ingewikkeld is, mogen de erfgenamen dit meestal zelf doen. Dit wordt het vereffenen van de nalatenschap genoemd, een procedure ter bescherming van schuldeisers. die bij een negatieve nalatenschap enigszins vergelijkbaar is met die van een faillissement (art. 4:195 lid 1 BW).

Is bij testament een executeur benoemd en kan deze door middel van een boedelbeschrijving aantonen dat er ruimschoots voldoende middelen in de nalatenschap zijn – in goederen en geld – om alle schulden te voldoen, hoeft niet te worden vereffend onder toezicht van de rechter. De executeur heeft als wettelijke taak de schulden te voldoen die direct opeisbaar zijn en is persoonlijk aansprakelijk te houden als dat niet (goed) gebeurt. Dus de schuldeisers zijn op die manier beschermd.

Naast het griffierecht moeten erfgenamen dus rekening houden met eventuele extra werkzaamheden vanwege de vereffening onder toezicht van de rechter. Als er meer baten zijn dan schulden, is de zogenaamde lichte vereffening van toepassing. Hier zijn niet veel meer kosten aan verbonden dan bij de gewone afwikkeling, omdat de schulden altijd eerst moeten worden betaald, voordat met de verdeling kan worden begonnen. Zijn er meer schulden dan baten dan is de zware vereffening van toepassing.

Als een erfgenaam (of de gezamenlijke erfgenamen) opdracht geeft aan een dienstverlener om werkzaamheden te verrichten in verband met de beneficiaire aanvaarding, dan zijn de kosten daarvan verschuldigd, ook als deze hoger zijn dan de baten uit de erfenis. Hetzelfde geldt voor kosten die erfgenamen moeten maken om aanwijzingen van de kantonrechter uit te voeren.

► zie Vereffening nalatenschap (erfenis) onder toezicht rechter | Uitleg

6.2 Stappen na beneficiaire aanvaarding van de nalatenschap – vereffening

De wet geeft speciale regels voor voldoening van de schulden als er door een of meer erfgenamen beneficiair is aanvaard. Doel van de regels is ervoor te zorgen dat schuldeisers zo veel mogelijk krijgen waar zij recht op hebben. Als erfgenamen die regels opvolgen, mogen schuldeisers hun vorderingen alleen op de nalatenschap verhalen. Zo niet, kan het zijn dat schuldeisers ook bij de beneficiair aanvaardende erfgenaam mogen aankloppen en eisen dat ze privé de vorderingen voldoen.

1. Maak een overzicht van alle bezittingen, rechten, verplichtingen en schulden van de overledene met waardebepaling van de goederen naar de waarde op de vrije markt op de dag van overlijden (boedelbeschrijving). Als er een onderneming is, of als de overledene was getrouwd, moet beoordeeld worden wat er precies tot de nalatenschap hoort en wat niet. Hier is meestal ondersteuning nodig van een notaris die is gespecialiseerd in boedelafwikkeling.
   
   Als er kinderen erven of personen die onder bewind staan erven, moet er een notariële boedelbeschrijving opgemaakt worden. Schrijf alle bekende schuldeisers aan. Bestaat het vermoeden dat er onbekende schuldeisers zijn, dan kan een advertentie in een landelijk gelezen dagblad worden geplaatst met een oproep om voor een bepaalde datum vorderingen bij de erfgenamen in te dienen.
   
2. Zijn er meer schulden dan bezittingen? Dan moeten erfgenamen zo spoedig mogelijk aan de kantonrechter melden dat de nalatenschap negatief is (4:199 lid b BW). Stuur in dat geval de boedelbeschrijving mee naar de kantonrechter. De rechter kan een aantal maatregelen voorschrijven die de erfgenamen moeten volgen.’
   
3. Als er een duidelijk beeld is van de hele financiële situatie na overlijden en na de uitvaart, dan moeten eerst de schulden worden voldaan. Daarvoor kunnen indien nodig bezittingen verkocht worden, maar erfgenamen mogen ook besluiten dat geld wordt ‘voorgeschoten’ uit het eigen vermogen. Schulden kunnen ook worden toebedeeld aan een erfgenaam (volgens afspraak tussen de erfgenamen, tegen een door hen afgesproken waarde) die dan de schuldeisers betaalt. Die erfgenaam heeft er dan recht op gecompenseerd te worden voor het bedrag dat uit het eigen vermogen is voldaan ten behoeve van de goederengemeenschap.

Belangrijk – Zodra duidelijk is dat er meer schulden dan baten zijn, of het erom speelt, en geen van de erfgenamen vrijwillig uit eigen vermogen wil bijpassen, moet de toestand van de nalatenschapsboedel officieel worden gemeld bij de kantonrechter van de rechtsregio waar de overledene het laatst heeft gewoond. Deze zal verdere instructies geven voor de zogenaamde lichte vereffeningsprocedure.

Is de erfenis na voldoening van de in art. 4:7 BW genoemde schulden verdeeld en blijken er nog openstaande schulden te zijn, dan mag de schuldeiser deze ook uit het eigen vermogen van de erfgenaam uitwinnen die beneficiair heeft aanvaard, maar dan tot maximaal het bedrag dat uit de erfenis in het eigen vermogen is gevloeid (art. 4:184 BW).

► Hoofdartikel over dit onderwerp: Vereffening nalatenschap (erfenis) onder toezicht kantonrechter – uitleg

6.3 Beneficiair aanvaarden en aanspraak op legitieme portie

Bij de wettelijke regeling voor de legitieme portie is bepaald, dat als in een testament staat dat de legitieme portie pas opeisbaar is bij het overlijden van de langstlevende, de kinderen hun aanspraak uit de legitieme portie óók op het hele privévermogen kunnen verhalen, ondanks het beneficiair aanvaarden (artikel 4:87 lid 5 BW).

6.4 Schulden die opduiken na de verdeling

Bij scheiding en deling van een erfgemeenschap vloeit het vermogen uit deze gemeenschap in het eigen vermogen van elk van de erfgenamen die (beneficiair) hebben aanvaard. Ook als een erfenis beneficiair is aanvaard, bestaat na verdeling de verplichting later opduikende schulden te voldoen tot de hoogte van het erfdeel dat uit de erfgemeenschap in het eigen vermogen is gevloeid.

7. Erfenis verwerpen (weigeren)

Een nalatenschap kan ook geweigerd worden; dat heet verwerping. Onder het oude Burgerlijk Wetboek gingen de schulden van de erflater pas op de erfgenamen over bij aanvaarding van de erfenis. Maar de huidige wet bepaalt dat de schulden van de erflater met zijn overlijden op de erfgenamen overgaan. Door de erfenis te verwerpen is men met terugwerkende kracht geen erfgenaam meer en heeft men geen zeggenschap meer over, of verplichtingen uit de nalatenschap. Voor het verwerpen van een nalatenschap moet een verklaring worden afgegeven bij de rechtbank in de rechtspraakregio (arrondissement) van de plaats waar overledene de laatste woonplaats had. Daarvoor is griffierecht verschuldigd.¹⁰

► zie: Iedereen mag zich erfrechtspecialist noemen, ook iedere advocaat of notaris

Indien een erfgenaam verwerpt, worden van rechtswege zijn of haar afstammelingen tot de nalatenschap geroepen. Zijn er twee of meer afstammelingen samen aan de beurt, hebben zij gezamenlijk recht op het erfdeel dat oorspronkelijk aan de verwerper toekwam. Dit heet een ‘ondergemeenschap’. Als de afstammelingen de nalatenschap ook niet wensen, moeten zij deze ook verwerpen. Als iedereen in de lijn achter de verwerper ook verwerpt, kan het erfdeel van erfgenamen die (beneficiair) hebben aanvaard groter worden.

Een wettelijke vertegenwoordiger van een erfgenaam mag alleen verwerpen met een machtiging van de kantonrechter. Wil men een beroep doen op de legitieme portie, moet dit worden aangegeven bij de verwerping.

Voor het afleggen van een verklaring van verwerping van een nalatenschap geldt hetzelfde als hierboven. Indien meerdere erfgenamen de nalatenschap willen verwerpen kunnen zij dit gezamenlijk doen in één akte, zodat zij slechts eenmaal dit griffierecht zijn verschuldigd.

8. Terugdraaien erfkeuze in de regel niet mogelijk

Het is niet mogelijk een verwerping van de nalatenschap terug te draaien, deze is definitief (art. 4:190 lid 3). Na de verwerping van een erfenis bestaat er geen enkel recht meer, tenzij de verwerper legitimaris is. Dan kan tegelijkertijd met de verwerping een beroep worden gedaan op de legitieme portie. Is er een executeur benoemd en verwerpt een legitimaris, wordt de waarde van het deel dat men uit de erfenis had kunnen krijgen, tot de hoogte van de legitieme verminderd. Als niet tijdig een beroep op de legitieme portie wordt gedaan, vervalt het recht daarop. Het is daarom verstandig een echte specialist te raadplegen voordat een erfenis wordt verworpen.

9. Termijn van beraad – drie maanden

Er is een wettelijke termijn van beraad van drie maanden. In deze periode mogen erfgenamen beheershandelingen verrichten die nodig zijn voor normaal onderhoud en behoud met betrekking tot de nalatenschap en handelingen die geen uitstel kunnen lijden. Het gaat doorgaans om handelingen die noodzakelijk zijn om bijvoorbeeld verdere schulden voor de nalatenschap te voorkomen, zoals het opzeggen van de huur en van abonnementen of het in oorspronkelijke staat herstellen van de huurwoning, zodat deze kan worden opgeleverd. Het geven van opdracht tot de uitvaart van erflater wordt niet gezien als een handeling betreffende de nalatenschap, omdat het lichaam van de overledene niet tot de nalatenschap behoort.

Als een erfgenaam nog geen keuze heeft gedaan, kan de kantonrechter hem daarvoor op verzoek van een belanghebbende een termijn stellen. Laat de erfgenaam de termijn verlopen zonder een keuze te hebben gedaan dan wordt hij geacht de nalatenschap zuiver te aanvaarden.

Een verklaring van zuivere aanvaarding ter griffie van de rechtbank (art. 4:191 BW) komt in de praktijk weinig voor, meestal wordt de beslissing opgenomen in de verklaring van erfrecht van de notaris.

Als er eenmaal zuiver of beneficiair is aanvaard, kan de erfenis niet meer worden verworpen, behoudens bijzondere omstandigheden.

10. Procedure voor vereffening erfenis bij beneficiair aanvaarden

Wanneer minstens één erfgenaam beneficiair aanvaardt, moet de erfenis volgens speciale regels vereffend worden. Dit betekent dat er bepaalde richtlijnen gevolgd moeten worden bij afwikkeling van de erfenis. Deze richtlijnen zijn te vergelijken met een faillissementsprocedure en werken over het algemeen kostenverhogend. Bij een beneficiaire aanvaarding gaan de schuldeisers voor op de erfgenamen. Als ‘leek’ doet men er goed aan om een notaris of advocaat om advies te vragen, want als een erfgenaam hier onjuist handelt, kan deze aansprakelijk gesteld worden voor de schade.

► Hoofdartikel over dit onderwerp: Vereffening nalatenschap (erfenis) onder toezicht kantonrechter – uitleg

11. Keuze bij legaten

Met een legaat krijgt een (rechts)persoon ook iets uit een nalatenschap, maar dit loopt niet via erfopvolging. Een legaat gaat niet direct bij overlijden in eigendom over van erflater op de legataris. Iemand die een legaat krijgt, moet dit na overlijden bij de erfgenamen opvragen.

De wet gaat ervan uit dat een legaat automatisch wordt aanvaard, tenzij het wordt verworpen. Voor de verwerping gelden geen vormvereisten. De erfgenamen of de executeur willen soms zeker weten of een legaat niet wordt verworpen en kunnen daarover uitsluitsel vragen. Komt er geen reactie, kan bij de kantonrechter worden gevraagd een uiterste termijn te stellen. Deze moet redelijk zijn. Als deze termijn verstrijkt zonder dat er wordt verworpen, dan geldt het legaat als definitief aanvaard.

Bij een legaat is het mogelijk gedeeltelijk te verwerpen als er meerdere goederen zijn gelegateerd. In een testament kunnen met één uiterste wilsbeschikking meerdere goederen worden gelegateerd, of er kunnen verschillende beschikkingen zijn. In beide gevallen kan de legataris een keuze maken wat er wel en niet wordt aanvaard. Wanneer niet duidelijk is wat de overledene in het testament heeft bedoeld: één legaat van meerdere goederen of meerdere afzonderlijke legaten, maakt dat niet uit. De legataris kan kiezen welke goederen hij*zij wel of niet wil.

Een verwerping kan nadelig zijn als de legataris een kind van overledene is en aanspraak kan maken op het wettelijk minimumdeel, de legitieme portie. De personen die daar recht op hebben worden legitimaris genoemd, ‘rechthebbend op het wettelijk erfdeel. In het erfrecht is een ietwat vreemde regeling opgenomen, wij noemen het de redeloze strafkorting, art. 4:73 BW en 4:74 BW, dat onder bepaalde omstandigheden de waarde van het legaat dat het kind had kunnen verkrijgen, op de legitieme portie in mindering komt. Dat is niet zo als er bepaalde voorwaarden aan het legaat zijn verbonden, zoals regelmatig het geval wanneer een man voor de tweede (derde, vierde) keer is getrouwd. De erfenis gaat dan vaak naar de weduwe en legaten aan kinderen met een andere vrouw worden pas opeisbaar bij haar overlijden.¹¹

12. Erfkeuze in andere landen

Deze tekst is gebaseerd op het Nederlands erfrecht. In andere landen, ook binnen de Europese Unie, kunnen andere regels gelden.

In België bijvoorbeeld, verkrijgt men niet direct na overlijden alle rechten en plichten aan de nalatenschap en uit overeenkomsten. In een testament worden rechthebbenden aangewezen. Een rechthebbende wordt erfgenaam, en krijgt pas alle rechten en verplichtingen, wanneer de erfkeus van aanvaarding is gemaakt. Beneficiair aanvaarden valt onder aanvaarden.

Naar Spaans recht is het niet gebruikelijk dat de Spaanse notariële akte van erfrecht vermeldt of de nalatenschap al dan niet door de erfgenamen (beneficiair) is aanvaard. De (beneficiaire) aanvaarding of verwerping betreft een handeling die in Spanje na het opstellen van de verklaring van erfrecht plaatsvindt.¹²