In Nederland is het niet verplicht een erfenis te accepteren; iedere erfgenaam mag een eigen keuze maken
1. Inleiding
Over het erfrecht in Nederland bestaan veel misverstanden. Vaak wordt de verwarring gesticht door aanbieders van zakelijke dienstverlening in het erfrecht, zoals notariskantoren, nalatenschapsplanners of executeurs. De geboden informatie is er niet in de eerste plaats op gericht om consumenten objectief en goed over het erfrecht te informeren. Doel is vooral om de aandacht te trekken van potentiële klanten en om opdrachten binnen te halen. Veel websiteteksten worden geschreven door marketingbureaus, die ‘keywords’ (steekwoorden) moeten verwerken, zodat zoekmachines de website vinden en in de zoekresultaten presenteren. Ondertussen zien we natuurlijk ook gruwelijk foute teksten die met behulp van AI gereedschap zijn gegenereerd. Niet alleen op websites en in brochures, zelfs in gerechtsstukken van advocaten.
Het zijn helaas niet alleen commerciële partijen die halfjuiste of foute informatie geven. In het onderwijs over erfrecht voor het notariaat en de advocatuur wordt verwarrend jargon gebruikt en zijn er bepaalde standaardzinnen die de juridische situatie niet goed weergeven.
Zo langzamerhand vinden we het tijd worden om zo nu en dan de noodklok te luiden. Daar waar de tekst tot (groot) financieel nadeel kan leiden of tot onenigheid. We vinden het echter geen stijl om op de man te spelen, we spelen bij voorkeur de bal.
Focus van deze website ligt op het informeren van alle mensen die het erfrecht moeten toepassen in hun eigen leven. Mensen die willen weten of het verstandig is om een testament te maken, mensen die een standaardtestament willen maken bij een website, mensen die in zee willen met een erfmakelaar of nalatenschapscoach, mensen die een erfenis hebben gekregen of die zijn onterfd en ga zo maar door.
Te lang heeft in Nederland de beroepsgroep van het notariaat alle aandacht op zich weten te vestigen als de mensen die het erfrecht moeten toepassen.1
2. De website van een notariskantoor in het zuidoosten van Nederland schrijft dat je een erfenis moet aanvaarden. Zie laatste alinea in kopie van de websitetekst hieronder:
Ben je erfgenaam?
Gecondoleerd met je verlies.
Je hebt waarschijnlijk een verklaring van erfrecht nodig of je wilt beginnen met het afwikkelen van de nalatenschap. Voor het opstellen van een verklaring van erfrecht (meestal vraagt de bank hierom) gaan wij onderzoeken of er een testament is, of je inderdaad erfgenaam bent en wie er nog meer erfgenaam zijn. Dit onderzoek kost enige tijd. Wij hebben voor een bespreking nodig: akte van overlijden, afschrift van het (voor zover bekend) laatste testament, eventuele huwelijksvoorwaarden, kopie legitimatiebewijs van jezelf en eventuele andere erfgenamen.
Als erfgenaam zul je de nalatenschap moeten aanvaarden. Hiervoor zullen wij een verklaring van aanvaarding voor je maken. Er is een aantal mogelijkheden ten aanzien van de aanvaarding van een nalatenschap. Uiteraard bespreken we dat eerst met je voordat je een keuze maakt.
Het is pertinent onjuist dat je als erfgenaam de nalatenschap zult moeten aanvaarden.
In Nederland mag elke erfgenaam een ontvangen erfenis verwerpen. Daar hoeven geen redenen voor te worden opgegeven.
Is de erfgenaam ook ‘legitimaris’ (kind of kleinkind van de overledene), kan de erfenis worden verworpen en kan er een beroep worden gedaan op de zogenaamde ‘legitieme portie’. Dat is een minimumgeldbedrag dat de erfgenamen moeten uitbetalen. Er kan ook een beroep worden gedaan op de legitieme portie als aan een erfgenaam in een testament minder is toegewezen dan er op grond van het algemene wettelijke erfrecht zou zijn. Dan kan een aanvullend beroep op de legitieme portie worden gedaan.
De drie keuzes bij ontvangst van een erfenis zijn:
- erfenis aanvaarden – dit kan door feitelijke handelingen
- erfenis verwerpen – formele handeling – eventueel beroep doen op legitieme portie
- erfenis beneficiair aanvaarden – formele handeling – vereffenen onder toezicht van de rechter
We horen het weerwoord van het notariskantoor al: hè, wat een onzin, dat is echt flauw. Het is toch duidelijk dat we schrijven dat een erfgenaam keuzemogelijkheden heeft…
Nee, dat is niet duidelijk. Omdat er staat dat de erfgenaam alleen maar keuzemogelijkheden heeft om te aanvaarden.
Voor een notariskantoor is het natuurlijk voordeliger een erfgenaam te ondersteunen die een erfenis aanvaardt. Nog beter, wanneer de erfgenaam beneficiair aanvaardt. In het laatste geval moet er vereffend worden. Een parcours vol onduidelijkheid. Het kantoor van de website is gespecialiseerd in boedelafwikkelingen. Dus: vooruit met de geit. Maar zo commercieel zal er hopelijk niet zijn gedacht. Het kan gewoon bedrijfsblindheid zijn, verstrikking in het eigen jargon of de eigen belevingswereld.
3. Wat zegt het Nederlands erfrecht?
In Nederland kent het erfrecht drie mogelijkheden voor erfgenamen om een nalatenschap te aanvaarden of te verwerpen. Het is cruciaal om hierin een weloverwogen beslissing te nemen, aangezien de keuze onherroepelijk is. Met een uitzondering die weinig wordt toegepast.
Een ding is gelijk voor alle erfgenamen. Bij overlijden worden alle erfgenamen volgens de wet en/of in een testament, samen automatisch eigenaar van de nalatenschap. Dit betekent dat erfgenamen direct bij overlijden verantwoordelijk zijn voor het beheer van de goederen in de nalatenschap. Dat zijn de materiële goederen, zoals inboedel, woning en auto, en het zijn de immateriële goederen, zoals het saldo bij de bank of spaarpunten bij een online winkelen.
Erfgenamen worden direct bij overlijden ook automatisch opvolgend partij bij overeenkomsten (contracten) van erflater, schriftelijke en mondelinge. Dat kan een abonnement zijn of een huurcontract, maar er vallen ook overeenkomsten van geldlening onder. Daarom zijn de erfgenamen aansprakelijk voor eventuele schulden die erflater had. Erfgenamen moeten ook de schulden voldoen die door het overlijden ontstaan, zoals begrafeniskosten en erfbelasting. En erfgenamen moeten schulden voldoen die er op grond van een testament na overlijden kunnen bijkomen: vorderingen uit legitieme portie of legaten.
Iedere erfgenaam kan en mag zelf bepalen of hij of zij de baten en verplichtingen op zich neemt. Dat heet aanvaarden of verwerpen. En er is een tussenmogelijkheid: beneficiar aanvaarden.
4. Beknopte uitleg over de drie opties voor een erfgenaam bij ontvangst van een erfenis
4.1 Zuiver aanvaarden
Als u de erfenis zuiver aanvaardt, accepteert u dat u opvolgt in de rechtspositie van de overledene. U bent aansprakelijk met uw eigen vermogen in het geval er bij de nalatenschap meer schulden blijken te zijn dan baten. In dat geval kunnen niet alle schulden uit de nalatenschap worden voldaan. Schuldeisers mogen de erfgenamen die zuiver hebben aanvaard aanspreken in hun eigen vermogen. De erfgenaam is tegenover de andere erfgenamen die zuiver hebben aanvaard, slechts verantwoordelijk naar verhouding van het erfdeel.
- Let op: Zuivere aanvaarding hoeft niet met een formele handeling te worden gedaan. Dit kan ook gebeuren door handelingen te verrichten waaruit anderen mogen opmaken dat u de erfenis volledig hebt aanvaard. Bijvoorbeeld het verkopen of weggeven van spullen of het betalen van schulden van de overledene.
4.2 Erfenis verwerpen
Als u denkt dat de erfenis negatief is, of als u om persoonlijke redenen niets met de nalatenschap te maken wilt hebben, kunt u de erfenis verwerpen.
- Gevolg. U wordt met terugwerkende kracht geacht nooit erfgenaam te zijn geweest. U ontvangt niets uit de nalatenschap, maar bent ook niet aansprakelijk voor de schulden.
- Formaliteiten. Verwerping moet via een formele verklaring bij de rechtbank geregeld worden. U bent alleen griffierecht verschuldigd.
- Let op: Als u verwerpt, schuift uw erfdeel op grond van de wet door naar uw kinderen of andere erfgenamen die uw plaats innemen (plaatsvervulling). Zij moeten dan óók een keuze maken.
4.3 Beneficiair aanvaarden (aanvaarding onder het voorrecht van boedelbeschrijving)
Dit is een middenweg. Kiest u voor beneficiaire aanvaarding, dan accepteert u de erfenis, maar u bent niet persoonlijk aansprakelijk voor schulden die niet uit de nalatenschap kunnen worden voldaan.
- Gevolg. U erft de bezittingen én de schulden, maar de schulden hoeft u alleen te betalen voor zover er voldoende bezittingen en andere baten in de nalatenschap aanwezig zijn. Uw eigen privévermogen blijft buiten schot.
- Formaliteiten. U moet deze keuze officieel vastleggen via een verklaring bij de griffie van de rechtbank in de rechtspraakregio waarin de laatste woonplaats van de overledene zich bevindt.
- Extra procedure. Deze optie vereist een formele, vaak wat complexere, afwikkeling van de schulden die er zijn. Deze regeling is er ter bescherming van de schuldeisers.
► zie: Vereffening van een nalatenschap onder toezicht van de rechter
Het is in alle gevallen verstandig zo snel mogelijk na overlijden een (voorlopige) inventarisatie van de nalatenschap te maken.
Dit is niet altijd eenvoudig, vooral niet als er veel zaken online geregeld werden. De eerste drie maanden na overlijden mogen schuldeisers geen maatregelen nemen. Zorg ervoor dat u aan het einde van deze periode een globaal overzicht hebt. Doe dit zo nauwkeurig mogelijk. Mochten er later onverwacht schulden opduiken, kan het zijn dat u bij zuivere aanvaarding van de rechter toestemming krijgt alsnog beneficiair te aanvaarden.
5. Conclusie
De keuze die u maakt, heeft verstrekkende financiële gevolgen. Bij twijfel is beneficiair aanvaarden vaak een verstandige optie, omdat dit uw privévermogen beschermt. Zorg dat u geen handelingen verricht die als zuivere aanvaarding kunnen worden gezien voordat u een definitieve keuze heeft gemaakt. Raadpleeg bij complexe situaties altijd een notaris of een erkend juridisch adviseur. Pas op bij mensen die niet officieel de titel mr. voor de naam voeren. Want iedereen mag zich erfrechtspecialist noemen. Ook de klusjesman om de hoek of een zorgmedewerker!
► zie: Iedereen mag zich erfrechtspecialist noemen
6. Uitgebreide uitleg over de erfkeuze
Op deze website vindt u ook een uitgebreid artikel over de erfkeuze:
► Efrkeuze in het Nederlands erfrecht
Voetnoten | bronvermeldingen en commentaar
- De notaris heeft decennialang het parlement en regeringen bestookt met boze brieven, rapporten en ongevraagde pre-adviezen en zo de invoer van een nieuwe wet voor het erfrecht sterk vertraagd. Omdat zij het uiteindelijk waren die het erfrecht moeten toepassen. De notariële Broederschappen dreigden zelfs hun werk in erfrechtelijke kwesties op te schorten. Opeenvolgende regeringen en parlementen werden zo als het ware in gijzeling genomen. Door respect voor het notariaat (terecht) en de belangrijke rol die het ambt in de samenleving speelt, verloor men zo nu en dan uit het oog dat wetten worden ontworpen voor het hele volk. Regering en parlement legden de focus iedere keer weer op het ontzettend lastige groepje van zo’n 1200 notarissen en kandidaat-notarissen dat vanuit de eigen ervaring allerlei dingen zeiden die niet opgingen voor Truus & Jan of Kevin en Nancy Modaal … Zie bijv. J.M.A. van Mourik, De realiteit (sic) en de positie van de langstlevende echtgenoot in het komende erfrecht, WPNR 12-12-1970: “De betrokken commissieleden baseerden hun opvatting op de vermoedelijke wil van de ‘doorsnee’ erflater, welke zich huns inziens (en zij konden het weten!) openbaarde in de notariële praktijk.“…. [↩]