Kopstukken uit notariaat en estate-planning die magistraat zijn of waren: invloed en belangenverstrengeling in het erfrecht

Introductie

Bestudering van het erfrecht wordt in Nederland voornamelijk beoefend door mensen die werken als notaris en/of als estate planner. Daarnaast bestaat een universitaire aanstelling. Zij verrichten het onderzoek, schrijven de handboeken en tijdschriftartikelen, selecteren en bespreken rechterlijke uitspraken. Zij zijn bepalend voor het discours en de bredere communicatie over ‘het’ erfrecht. Ook onderwijs in het vak erfrecht wordt gegeven door (oud-)notarissen en estate-planners, zowel aan universiteiten en hogescholen als in het commerciële circuit, daaronder de ‘post-doc’-opleidingen.

De mensen die erfrecht onderwijzen en bestuderen zijn zelf ook meestal niet afgestudeerd in het Nederlands recht, maar volgden de universitaire beroepsopleiding voor het notariaat. Deze vakrichting biedt een beperkte keuze aan vakken uit de opleiding Nederlands recht, namelijk alleen dat wat nodig en nuttig is voor uitoefening van het beroep van notaris als publiek ambt en als zakelijk dienstverlener. Niet aan de orde komen vakken als bestuursrecht, burgerlijk procesrecht, internationaal verdragsrecht of erfprocesrecht. Wel staan onderwerpen op het programma die alleen het notariaat betreffen, zoals ‘deontologie’ (beroepsethiek) en de advisering in belastingbesparing. Dat is op zichzelf logisch en doelmatig.

De spraakmakende docenten zijn binnen deze vakstudie meestal nog opgeleid in het oude erfrecht en hebben ook na twintig jaar ‘nieuw’ erfrecht nog regelmatig moeite met de grote principiële veranderingen (legitieme portie, ouderlijke boedelverdeling, gesloten stelsel), nieuwe rechtsfiguren (executeur) en definities (uiterste wil en uiterste wilsbeschikking).¹ Een deeltijdprof. Successierecht die zich als erfrechtdeskundige profileert, spreekt in 2025 over de ‘uitvoerder van een testament’, die per 1 januari 2003 is afgeschaft.²

Daarom wordt het vakgebied erfrecht in theorie en praktijk door een speciale bril onderzocht en bediscussieerd, met eigen opvattingen en zwaartepunten. Die van het notariaat en de estate planning. In de woorden van de Vrije Universiteit heet het:³

Het vak Erfrecht II heeft tot doel het verkrijgen van een academisch werk- en denkniveau in het versterf- en testamentair erfrecht dat van toepassing is na het overlijden, gezien vanuit het perspectief van de centrale rol die de notaris speelt bij het opstellen van testamenten.

Deze omschrijving geeft kernachtig weer waar de beperkingen liggen en dus waar het kan schuren. Het erfrecht dat in Nederland wordt beschreven en onderwezen, is niet het algemene Nederlandse erfrecht, maar notarieel erfrecht. Anders dan het vak ‘Erfrecht II’ studenten bijbrengt, speelt natuurlijk niet de notaris een centrale rol bij het opstellen van testamenten. In het middelpunt van het algemene Nederlandse erfrecht horen de ‘rechtssubjecten’ of ‘justitiabelen’ te staan. Dat zijn de (rechts)personen voor wie de wetten zijn geschreven, op wie ze van toepassing zijn en door wie ze moeten worden toegepast: ‘gewone’ burgers die in het dagelijks leven met erfrecht en erf- en schenkbelasting te maken krijgen. Bij het opstellen van testamenten (‘Erfrecht I’) spelen de erflaters en hun wensen, behoeften en bedoelingen een centrale rol; na overlijden de nabestaanden, erfgenamen, onterfden, schuldeisers en andere betrokkenen en belanghebbenden. De notaris heeft als zakelijk dienstverlener de belangrijke rol ondersteunend te zijn in de advisering en als publiek ambtenaar is hij of zij faciliterend bij het verlijden van de in het erfrecht onontbeerlijke authentieke aktes. Niet de notaris staat ‘aan het begin van de erfrechtketen’, zoals onlangs te horen was op de ‘Professionele Ontmoeting Erfrecht’, georganiseerd door de KNB, maar de burger.

Om dit te kunnen denken, is een geweldige omslag onontbeerlijk in de beoefening en toepassing van het Nederlands recht

Zo geven notariaat, testamentadvisering, accountancy en financiële dienstverlening de taal, toon en richting aan in het vakgebied, en wel in alle drie de rechtsstatelijke machten: wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende.⁴

Een van de meest ingrijpende gevolgen daarvan is dat er geen handboeken en artikelen zijn geschreven voor andere doelgroepen dan notariaat en estate-planning. Wanneer gesproken wordt over ‘het erfrecht’, gaat het inhoudelijk meestal slechts over het notarieel erfrecht. Het ‘Handboek erfrecht’ is feitelijk een handboek erfrecht voor de studie Notarieel recht; het ‘Handboek boedelafwikkeling’ is in feite een handboek boedelafwikkeling voor het notariaat. De driesterrenexecuteur is een instrument voor de estate planning. Op veel andere terreinen waar in andere landen goede handboeken zijn, is het in Nederland doodstil.

Advocaten, rechters, deurwaarders, fiscalisten – zij kennen het erfrecht niet beter dan zoals het (al eeuwen) wordt bekeken door de bril van het notariaat, met de oogkleppen en het veelal verwarrende jargon van de beroepsgroep.

Erfrecht zou natuurlijk (ook) moeten worden onderwezen vanuit aandacht voor de rechtszekerheid van al het erfrechtelijke rechtsverkeer, zowel vanuit de testateur, erfgenamen, schuldeisers en andere belanghebbenden, als vanuit de rol van advocaat en rechter. Maar de mensen die het erfrecht in hun eigen leven nodig hebben en moeten toepassen, komen in het notarieel erfrecht nauwelijks aan bod. Een enorm manco.

Er wordt nauwelijks onderzoek verricht waar burger en maatschappij als sociaal geheel iets aan hebben. Als het gebeurt, zijn het andere vakgroepen en worden de veelal maatschappelijk relevante resultaten NIET meegenomen in de nieuwe modellenboeken.⁵

De wetenschappelijke kwaliteit van een ‘onderzoek’ van het Centrum voor Notarieel Recht bij de Radboud Universiteit naar het draagvlak voor de legitieme bleek abominabel.⁶ De resultaten, en de parafrasering daarvan in het onderzoeksrapport, waren afgestemd op dat wat de onderzoekers unaniem meenden dat ‘waar’ was: de legitieme portie kan worden afgeschaft. Een later uitgevoerd onderzoek met een ‘mixed methods benadering‘ (niet alleen notariële wetenschap en notariaat) kwam tot een tegenovergesteld resultaat.⁷

En delen van het erfrecht die belangrijk zijn voor toepassing in bijvoorbeeld rechtszaken en onderhandelingen bij onenigheid, zijn volledig buiten behandeling gelaten. Eclatant voorbeeld is het erfprocesrecht. De praktijk heeft het bijna twintig jaar moeten doen zonder handboek.

In 2013 werd de ‘Vereniging Erfrecht Advocaten Nederland’ opgericht – je denkt dan dat deze advocaten worden opgeleid om (rechts)personen te kunnen ondersteunen in geschillen over erfrechtelijke kwesties. Nee, oprichter was prof. Notarieel recht Freek Schols, die de bedoeling had advocaten te scholen in de testamentadvisering. Op zich een goede gedachte. Maar tot op de dag van vandaag is het erfprocesrecht niet opgenomen in het examenprogramma en kwaliteitsschema! ⁸

Waarborgen die in de wet zijn gegeven voor de justitiabelen, blijken daarom in de praktijk niet te functioneren. Het leeuwendeel van de advocaten is slechts oppervlakkig bekend met het materiële erfrecht en haast geen enkele advocaat is scherp geslepen in het erfprocesrecht.⁹ Het initiatief ‘Erfrecht voor Iedereen’ vroeg daarvoor aandacht in een onthullend artikel over de beroepsorganisatie voor executeurs, NOVEX, die geen kwaliteitseisen aan haar leden blijkt te stellen. Het signaal is opgepakt door drie rechters. Ze publiceerden november 2025 een artikel in … het vakblad voor de notaris WPNR, niet toegankelijk voor mensen die geen abonnement hebben.

Daar komt bij dat bijna alle hoogleraren, en sommige hoofddocenten binnen de studie Notarieel recht, ook de functie vervullen van rechter- of raadsheer-plaatsvervanger. Waarbij dan logischerwijze ook weer vooral door de notariële bril wordt gekeken en de belangen van het notariaat op de achtergrond meetrillen. Op deze manier kunnen ze invloed uitoefenen op de rechtsvorming. Een eigen analyse van rechtszaken over de al dan niet rechtsgeldigheid van testamentaire bepalingen die rechten van erfgenamen beperken die hen op grond van het erfrecht toekomen, laat zien dat dit ook feitelijk lijkt te gebeuren.

Er is tot nu toe geen aandacht voor mogelijke belangenverstrengeling en compliance-knelpunten. Situaties die in bijvoorbeeld het arbeidsrecht, huurrecht of consumentenrecht onvoorstelbaar zijn, zijn in het erfrecht niet ongebruikelijk. Voor dit artikel zijn voorbeelden uit de praktijk verzameld en beschreven met de bedoeling alertheid te creëren bij de rechterlijke macht. In dat kader is onderzocht welke professoren en docenten tevens een functie hebben als magistraat.

Noot: het gaat er nadrukkelijk niet om de genoemde personen individueel iets voor de voeten te werpen, ook al zou in bepaalde situaties best wat meer persoonlijke alertheid op zijn plaats kunnen zijn geweest. De gegeven voorbeelden konden alleen door het noemen van namen worden onderbouwd. Heeft iemand bezwaar, geef dat even door.

---

2.Hoogleraren en docenten beroepsopleiding notariaat zijn ook magistraat: invloed en belangenverstrengeling

Bijna alle hoogleraren in de beroepsopleiding voor het notariaat vervullen ook een rol als magistraat. Ze zijn rechter- of raadsheer-plaatsvervanger. Zie de lijst hieronder; die is samengesteld aan de hand van openbaar beschikbare cv’s die onder verantwoordelijkheid van de betreffende personen zijn gepubliceerd. Het is op zichzelf lovenswaardig dat mensen die zich op wetenschappelijk niveau met het recht bezighouden, hun kennis en kundigheid ter beschikking stellen aan de maatschappij. Maar nu bijna alle hoogleraren erfrecht zelf ook als notaris of estate planner werken, en als adviseur van grote kantoren, kwam bij ‘Erfrecht voor iedereen’ de gedachte aan dubbele petten op. Zou er niet veel sterker op moeten worden gelet, of kopstukken in het erfrecht in deze dubbelfuncties in een positie komen, waar onverstandige of ongeoorloofde belangenverstrengeling speelt?

Het is niet goed voorstelbaar dat de directeur van een keten met 150 toprestaurants als plaatsvervangend raadsheer bij een Nederlands gerechtshof oordeelt over een zaak waar het gaat over mogelijk wangedrag van horecamedewerkers. Maar de directeur van een keten met 150 notariskantoren oordeelde als plaatsvervangend raadsheer bij het Gerechtshof Den Haag meermaals over rechtszaken waar (het gedrag van) notarissen een rol speelde.¹⁰

Het is niet goed voorstelbaar dat de jarenlang bestuurder van een werkgeversorganisatie als plaatsvervangend kantonrechter oordeelt over ontslagverzoeken van werkgevers voor werknemers. Maar een spilfiguur van de grootste belangenbehartiger voor beroepsexecuteurs, NOVEX, oordeelt onder andere over ontslagverzoeken van erfgenamen voor testamentair executeurs.¹¹

Het is niet goed voorstelbaar dat een medewerker van een universitaire vakgroep die een grote internationale bank adviseert over bijzondere beleggingsproducten, als plaatsvervangend raadsheer bij een gerechtshof oordeelt over onrechtmatig handelen door een afdeling van die bank voor deze productlijn. Gaat het om producten en diensten op het gebied van het erfrecht, is niemand alert. De hoogleraar had zich hier horen terug te trekken.¹²

Het is niet goed voorstelbaar dat een rechter afkomstig uit de makelaardij, oordeelt over een verborgen gebrek van onroerend goed op basis van het commentaar in een naslagwerk dat is geschreven door een spilfiguur binnen de grootste belangenbehartiger van makelaars. Gaat het over het erfrecht? …. Inderdaad, geen probleem.¹³

Food for thought

Wat is er met de raadsheer-plaatsvervanger, die als estate planner testamentadvies geeft; als notaris vermoedelijk honderden akten heeft verleden met bepalingen die niet op de wet of wetsgeschiedenis zijn gebaseerd en waarover in de rechtspraak nog onvoldoende is uitgekristalliseerd, of ze daadwerkelijk toepasbaar zijn; als universitair medewerker pleit voor opheffing van het verbod op testamentaire bepalingen die strijdig zijn met de goede zeden (waaronder juristen de grondrechten rekenen) en als zakelijk-financieel dienstverlener in de rol van executeur en testamentair bewindvoerder, omzet kan maken op basis van dit soort ‘wankele’ bepalingen?

Wat is er met de raadsheer(-plaatsvervanger) in het hofressort Den Haag, waaronder de gemeente Rotterdam valt, tevens tuchtrechter notariaat en docent rechterlijke macht, die als professor en partner van een groot Rotterdams kantoor met notariaat, advocatuur en accountancy publiekelijk de mening uitdraagt dat (kandidaat-)notarissen die ‘driesterrenbepalingen’ toepassen ‘bezwaarlijk aansprakelijk kunnen worden gesteld‘? De opmerking is gedaan in de rechtssfeer van de notariële plichtenleer.¹⁴ Hij is de architect van het estateplanners-narratief “In de literatuur is uitvoerig gediscussieerd over het antwoord op de vraag of art. 4:171 BW zo kan worden uitgelegd dat de erflater aan de afwikkelingsbewindvoerder de bevoegdheid kan verlenen beschikkingshandelingen te verrichten, in het bijzonder de bevoegdheid tot verdelen van de nalatenschap. De heersende leer en de rechtspraak (11) beantwoorden die vraag bevestigend, zodat de erflater kan bepalen dat de bewindvoerder zonder medewerking van de erfgenamen en zonder machtiging van de kantonrechter kan beschikken over de goederen van de nalatenschap.“¹⁵

In de rechtssfeer van het materieel recht uitte hij in 2004 enkele goed gefundeerde bezwaren die allemaal nog recht overeind staan.¹⁶ In 2013 oordeelt de vierpetten-magistraat als raadsheer over een testament met driesterrenbepaling (onbekend van welk notariskantoor).

Het zou een mooi onderwerp voor een masterscriptie of NJB-artikel kunnen zijn: ‘De rol van (bijzonder) hoogleraren Notarieel recht en Estate planning in rechtsvorming door de rechterlijke macht’.

Enkele voorbeelden

Enkele voorbeelden die opvielen bij het doornemen van jurisprudentie over een bepaald onderwerp zijn hieronder beschreven. Niet op basis van gestructureerd onderzoek en als indicatie. Het gaat nadrukkelijk niet om de personen zelf, we noemen namen om het beschrevene navolgbaar te maken. Het gaat er louter en alleen om, het fenomeen zichtbaar en bespreekbaar te kunnen maken. Binnen het erfrecht is dat tot nu toe niet gebeurd.

Casus 1 – cautio Socini

○ mr. dr. R. Brinkman is gepromoveerd universitair docent. Hij is ook notaris en estate planner. Zijn notariskantoor biedt financieel-zakelijke dienstverlening aan als – onder meer – executeur en bewindvoerder, ondergebracht bij een afzonderlijke juridische entiteit.¹⁷ Overigens met een ongebruikelijke transparantie over de tarieven die worden gehanteerd, en bij uurtarieven een staffeling die ronduit fair te noemen is.¹⁸

Het is daarom niet onredelijk of onbillijk te veronderstellen dat er bij zijn kantoor een flinke berg aan aktes is gepasseerd met buitenwettelijke driesterrenbepalingen en met benoeming van de aan zijn kantoor verbonden Bewindvoerders B.V. tot uitvaartexecuteur en executeur-afwikkelingsbewindvoerder. Ook zullen er al wel afgesloten dossiers zijn, met of zonder ‘juridische blusdeken’ (akte van verdeling waar alle erfgenamen hebben ondertekend).¹⁹

Casus 2 – ‘die bewindvoerders zijn respectloze graaiers’

○ bijzonder deeltijdhoogleraar Burgerhart maakte deel uit van een hofcollege, dat een testamentsclausule die erfgenamen oplegt in een bepaalde situatie een art. 96 Rv-procedure te volgen om de opeisbaarheid van een vordering vast te laten stellen, binnen het gesloten stelsel van uiterste wilsbeschikkingen brengt door het onder art. 4:171 BW te scharen, wat geen uiterste wilsbeschikking is. Een steun in de rug voor een van de partijen vóór de raadsherentafel, een grote speler in estate planning / vermogensbeheer / executele en bewind, met lijntjes naar het Centrum voor Notarieel Recht Nijmegen waar Burgerhart ooit universitair medewerker was. Burgerhart is sinds 1998 ook medewerker van het Samenwerkingsverband Estate Planning van de Katholieke Universiteit Nijmegen en de ABN AMRO Bank N.V., vermeldt zijn profielpagina bij rechtspraak.nl. De ABN AMRO-Bank-afdeling Executele en Bewind werd in 2020 overgenomen door Capital Support. Daar werkt(e) onder meer beroepsexecuteur en bewindvoerder Laurens Kost, die in Financial Focus uitlegde dat al voor overlijden wordt bekeken of de nalatenschap voldoende dekking biedt voor een opdracht als executeur / bewindvoerder na overlijden. In de sector ‘Executele en bewindvoering’ genereren bedrijven als Capital Support een deel van de omzet, met tarieven van € 600 per uur, bekend uit een andere zaak: ‘Het grote gevecht om de vastgoederfenis van €250 miljoen: die bewindvoerders zijn ‘respectloze graaiers’‘.

Veel notariëlen en estate planners willen daarom de positie van artikel 4:171 BW in de praktijk (via aktes) zó sterk maken dat het gelijk komt te staan aan een uiterste wilsbeschikking en het de basis kan vormen voor een testamentair bewindvoerder die de nalatenschap zelfstandig mag verdelen.

Casus 3 – directeur commerciële franchise ‘Netwerk Notarissen B.V.’

○ Van der Geld oordeelde als raadsheer over de rol die een notaris speelde bij het opmaken van een testament van een zeer vermogende dame, waarvan de nalatenschap na overlijden door executeurs wordt ‘leeggepompt’. Van der Geld was op dat moment (en ook nu nog) directeur van een commerciële franchise voor notariskantoren, ‘Netwerk Notarissen B.V.’ met 150 deelnemende kantoren – dat zijn minstens 400 notarissen. De franchise is verbonden aan het Centrum voor Notarieel Recht, waar prof. Freek Schols de leiding heeft en waar Van der Geld als docent in dienst is.²⁰

Als directeur van de commerciële franchise-formule ‘Netwerk Notarissen B.V.’ (met Stichting Beheer Netwerk Notarissen en Stichting Administratiekantoor Netwerk Notarissen) verzorgt Van der Geld vanaf 2012 met grote regelmaat mediaoptredens. Onder de noemer van notaris, docent erfrecht en raadsheer, in de rol van neutrale voorlichter.²¹ Van der Geld zet zo slogans in de markt als: ‘Erven huis zorgt voor problemen’, ‘Er zijn meer criminele erfenissen dan je denkt’, ‘Meer ruzie over erfenissen’ of ‘Digitale erfenis blijft vaak onbeheerd achter’. Ze wijst dan en passant ook steeds minstens drie keer op het belang van een bezoek aan de (Netwerk)notaris. Wil je ook je erfenis slim regelen? De Netwerknotaris helpt je daar graag bij.²²

In de reclamebranche heet dit ‘content-marketing’: een bedrijf of organisatie plaatst geen betaalde advertenties, maar zorgt voor vormen van serieuze ‘content’ (inhoud) die in de normale redactionele teksten wordt opgenomen en zo het marketingwerk doet, zonder kosten uit het budget voor marketing en reclame. Het begon rustig, maar de laatste jaren brengt het merk ‘Lucienne van der Geld’, met als keurmerken ‘notaris en raadsheer’, de notaris bijna maandelijks een content-marketing-moment.²³

De optredens worden versterkt via 150 websites van aangesloten notariskantoren.²⁴ Van der Geld komt al tien jaar niet toe aan promoveren (eigen uitspraak). Kan deze topmarketeer als rechter opeens onafhankelijk en objectief zijn? Theoretisch wel, maar de schijn van belangenverstrengeling zou hier strikt dienen te worden vermeden.

Casus 4 – twee influencers rechtsvorming, op hoogleraarzetel gefinancierd vanuit notariaat

○ Stollenwerck en Stille hebben veel uitspraken gedaan, omdat ze niet alleen plaatsvervangend magistraat waren, maar ook volledig rechter / raadsheer. Opgevallen is dat ze beide zitting hadden in het hofcollege dat in 2014 recht sprak over de geldigheid van een zogenaamde cautio Socini. Een regeling die uit het nieuwe erfrecht zou verdwijnen, waar het notariaat met man en macht aan getrokken heeft om het te bewaren. met uitzonderlijk uitgebreide overwegingen en een daar juridisch / erfrechtelijk niet logisch op volgende stelling: “Onder de werking van het per 1 januari 2003 in werking getreden erfrecht is een legitimaris geen erfgenaam meer, zodat alsdan sprake is van een erfgenaamschap onder volle ontbindende voorwaarde.” Zo werden door een raadsheer met professorale titel, op grond van een door het notariaat gefinancierde leerstoel, waar op dat moment zich waarschijnlijk niemand van bewust was, steigbeugels geleverd om de archaïsche rechtsfiguur weer in het zadel te helpen onder het huidige recht, waar wetgever en rechtsgeleerden meenden dat de figuur onder het nieuwe recht zijn waarde zou verliezen. De Hoge Raad bouwde voort en kwam tot de ‘in beginsel rechtsgeldig’-rechtsregel. Voor notaris en estate planner is rechtsgeldigheid van de cautio Socini belangrijk, omdat benoeming van een testamentuitvoerder en het geven van verdelingsaanwijzingen als rechtshandelingen met erfrechtelijke werking per 1 januari 2003 uit het Nederlands erfrecht zijn verdwenen. Brinkman maakt later als raadsheer deel uit van een hofcollege dat deze rechtsregel van de Hoge Raad gebruikt om een erfgenaam die gegronde redenen heeft financieel misbruik van haar moeder door haar zus-in-de-bijstand te voorkomen. Een zin in een testament wordt door het hof onderstreept en gekwalificeerd als cautio Socini. Het hof faciliteert met dit oordeel dat een erfgenaam die op grond van Boek 4 bij overlijden rechtsgeldig de mede-eigendom aan de nalatenschap heeft verkregen, eigendom wordt afgenomen. Heeft de cautio Socini goederenrechtelijke werking? Ofwel, doorkruist een testamentbealing uit deze categorie de eigendomsoverdracht volgend uit de saisineregel? Stollenwerck en Stille overwogen als raadsheren in 2014 (zie noot hierboven) dat de cautio Socini een ‘erfgenaamschap onder volle ontbindende voorwaarde’ is. Juridische kernvraag is hier, of er een wettelijke uiterste wilsbeschikking bestaat die een erfstelling onder volle ontbindende voorwaarde mogelijk maakt, dan wel of cautio Socini-bepalingen zijn onder te brengen bij een uiterste wilsbeschikking uit Boek 4 of enige andere wet.

Casus 5 – Spilfiguur belangenbehartiger beroepsexecuteurs

Een van de spilfiguren binnen de grootste organisatie voor beroepsexecuteurs, NOVEX, mr. P.G. Knoppers, is advocaat, erfrechtelijk executeur, -bewindvoerder en -vereffenaar, partner van een gerenommeerd kantoor Familierecht en erfrecht; auteur van het commentaar over de executeur in de Sdu Commentaar Erfrecht en kantonrechter plaatsvervanger, raadsheer plaatsvervanger.²⁵ Na het online zetten van deze pagina is Knoppers uit alle commissies gestapt en maakt ze deel uit van de Raad van Advies.²⁶ Alleen al op grond van haar jarenlange bestuurslidmaatschap van deze belangenbehartiger voor beroepsexecuteurs, moet Knoppers in algemene zin en geabstraheerd van de persoon, onvoldoende onafhankelijk worden geacht om recht te spreken in zaken waar een executeur een rol speelt. De onafhankelijkheid en de onpartijdigheid van de rechter, zowel in wezen als in schijn, dienen te zijn gewaarborgd

Maar er is meer. Bijzonder aan de Nederlandse Organisatie voor Executeurs is dat leden volgens de gedragscode de intentie moeten hebben om bij leven een vertrouwensband met de erflater op te bouwen en na overlijden als vertrouwenspersoon (juridisch: Treuhand, trustee) als zijn vertegenwoordiger het testament uit te voeren en het eventuele estate plan.²⁷ Deze regels zijn strijdig met het geschreven recht. De executeur uit Boek 4 BW heeft als maximale bevoegdheid bepaalde schuldposities af te wikkelen en in dat kader een inventarisatie te maken van de nalatenschap en deze beschermend te beheren zolang de in de wet genoemde schulden niet zijn voldaan, of de erfgenamen geen zekerheid hebben gesteld. De opgelegde handelwijze beschreven in de NOVEX-gedragscode is voor het geoefende oog herkenbaar als de gedachtegang die ten grondslag ligt aan de notariële constructie voor ‘de trustachtige afwikkelingsbewindvoerder’, uiteengezet in het proefschrift van prof. mr. dr. B.M.E.M. (Bernard) Schols. Ook bekend als ‘driesterrenexecuteur’. NOVEX voert deze drie sterren in het logo. Iedereen wordt toegelaten en mag na drie dagen cursus lid worden. Daar wordt volgens ervaringsberichten alleen over de modelregeling-executeur-afwikkelingsbewindvoerder onderwezen, niet over de wettelijke. De constructie hoort (nog) niet tot het geldend recht, daarover is men het eens, ook B. Schols.²⁸ NOVEX-leden kunnen op grond daarvan gezien worden als een instrumentarium om de buitenwettelijke constructie ingang te doen vinden in de praktijk, als stoottroepen die voor het recht uitlopen. Er mag van worden uitgegaan dat een juridische knappe kop als Knoppers zich daarvan bewust is, maar het is de vraag of elk lid de implicaties van de gedragscode doorziet. Wordt de nietigheid ingeroepen van testamentaire driesterrenbepalingen kunnen handelingen van een NOVEX-executeur die de gedragscode volgt, voor onrechtmatig worden gehouden, met alle gevolgen van dien. Het vermoeden bestaat, dat als een lid in deze situatie aanklopt bij het bestuur, ze in eerste instantie nul op het rekest krijgen. De rol van NOVEX-bestuursleden in deze juridische achtbaan kan vanuit dit perspectief als onverkwikkelijk worden beschouwd.

Tenslotte legden lezers van deze website bloot dat achtereenvolgende besturen van NOVEX naar buiten toe – ook in marketingcampagnes – hebben uitgedragen dat NOVEX voor een keurmerk staat. Dat bleek niet het geval. Het bestuur merkte in een jaarvergadering op niets van haar leden te weten. De vereniging bleek geen kwaliteitseisen te stellen aan kennis en vaardigheden op het gebied van individueel vermogensbeheer, schuldenmanagement, kantoororganisatie en het werken onder de plicht rekening en verantwoording af te moeten leggen. Er was geen borg voor solvabiliteit en goed gedrag.

Deze gegevens, gevonden na vrij eenvoudig eigen onderzoek, kunnen aanleiding zijn tot een nader objectief en onafhankelijk onderzoek. Spelen bestuursleden en spilfiguren binnen de vereniging NOVEX een actieve rol in het op oneigenlijke manieren tot stand brengen van hen welgevallige rechtsvorming? Is sprake van dwarsverbanden in literatuur en rechtspraak die de normen voor integere wetenschapsbedrijving en vrije rechtsvorming overschrijden?

Knoppers lijkt zich in een situatie te bevinden waarin ze als rechter niet vrij en onbezwaard kan oordelen over zaken waar dossiers van kantoorgenoten en verenigingsleden bij betrokken zijn; waar een erfrechtelijke executeur en/of bewindvoerder een rol speelt, of bepalingen in een testament over de bevoegdheden van een executeur en/of bewindvoerder. Het is niet duidelijk of elke binnenkomende zaak vooraf op deze onderdelen getoetst wordt.

2. Lijst met kopstukken en key players in het Nederlands notarieel erfrecht die magistraat zijn of waren, met enkele andere nevenfuncties

° prof. mr. Wilbert Kolkman | raadsheer-plaatsvervanger Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden. Tot voor kort in dienst als adviseur notariskantorennetwerk ‘Elan Notarissen’: “En om ons ‘bij de les te houden’ hebben wij professor mr. Wilbert Kolkman in dienst.“.²⁹

° deeltijdprof. mr. Leon Verstappen | Gerechtshof Den Haag vanaf 2014; Gerechtshof Leeuwarden (2003-2014) | Studeerde onder Luijten en trok onder leiding van Martin Jan van Mourik door Nederland om steun te vinden (niet bij de bevolking) voor een eigenzinnig maar hopeloos verouderd wetsontwerp ³⁰ oud-kandidaat-notaris (1989-1998),³¹ daarna kantooradviseur van Hekkelman advocaten en notarissen, zie profiel kantoor Hekkelman. Notabene 1: Hekkelman schaart erfrecht onder het familierecht, wetgever onder het vermogensrecht. Notabene 2: Deeltijdprof. Van Mourik werkte tot 2006 als notaris bij Hekkelman (zie herinneringen).

° bijzonder deeltijdhoogleraar mr. Wouter Burgerhart | Gerechtshof Den Haag, rechtbank Arnhem (2003-2012 | Leerstoel gefinancierd door Stichting tot bevordering der Notariële Wetenschap, waarvan hij zelf voorzitter is; medeoprichter in 2009 (met B. Schols en F. Schols) en voorzitter van de stichting Register Estate Planners (zie profiel sociale media) die tot doel heeft het bevorderen van de nationale en internationale estate planning en het verrichten van al hetgeen dat verband houdt met het vorenstaande of daartoe bevorderlijk kan zijn’ (zie website REP). Deze stichting voert een ongereguleerd register, kennisoverdracht wordt beheerst door ‘ScholsBurgerhartSchols’. Burgerhart schreef over de taak van een estate planner: “De boedelafwikkeling na overlijden is het moment waarop de estate planning in feite haar climax bereikt. Dan zal duidelijk worden of de uitgevoerde (overhevelings)plannen het beoogde effect hebben gekregen en of de gemaakte overlijdensplannen kunnen worden geëffectueerd. De estate planner neemt niet zelden de afwikkeling zelf ter hand om het ontworpen plan tot een goed einde te brengen.”³². Burgerhart is oud-kandidaat-notaris en commercieel onderwijzer en B2B-estateplanner,³³

° prof. mr. drs. Jan W.A. Biemans | Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden (2019 – ); Raadsheer-plaatsvervanger Gerechtshof Amsterdam (2010 – 2019). Hoofdredactie Compendium Erfprocesrecht; KNB Klankbordgroep Herziening Wet op het Notarisambt (2023); Lid Raad van Toezicht Stichting ter bevordering der Notariële Wetenschap; Voorzitter Stichting Instituut voor Nationale en Internationale Estate Planning.³⁴

° (bijzonder) hoogleraar mr. Frans Sonneveldt | Hof Den Bosch vanaf 2002 | bijzonder hoogleraar van 2001-2011, zie profiel Universiteit Leiden; partner-aandeelhouder Mazars private cliënts, zie Compendium Estate Planning 2023; bestuurder Mazars Bewind & Executele B.V. (‘Het (doen) optreden als estate planner, bewindvoerder, executeur, (wettelijk) vereffenaar, onzijdig persoon, mediator, gevolmachtigde, curator, (bindend) adviseur, arbiter, (echt)scheidingsbemiddelaar en/of bestuurder van een stichting (administratiekantoor) en het verrichten van alle overige daarmee samenhangende handelingen op financieel en commercieel gebied, alsmede holdingactiviteiten’),³⁵ (nu Forvis Mazars Bewind & Executele); initiatiefnemer en hoofddocent EPN/Grotius Academie, specialisatieopleiding Estate Planning (met Stollenwerck).³⁶

° prof. mr. Tea Mellema-Kranenburg | Rechtbank Rotterdam 1990-2008; Gerechtshof ‘s-Hertogenbosch.³⁷ Notaris; bestuurslid belangenbehartiger beroepsexecuteurs NOVEX en Stichting Certificering Executeurs (die zonder officieel certificeringsstelsel ‘certificaten’ aanbiedt en daarmee reclame maakt, ► zie: Leden Nederlandse organisatie executeurs NOVEX vaak niet opgeleid in vermogensbeheer; Commissie Erfrecht KNB.³⁸

° hoogleraar Notarieel recht prof. dr. mr. Peter van Es | rechter-plaatsvervanger Gerechtshof Den Haag.³⁹

° prof. mr. I.J.F.A. van Vijfeijken | rechter-plaatsvervanger Rechtbank Zeeland-West-Brabant.⁴⁰ Persoonlijke opvatting over ‘driesterrenbepalingen’: leer van Schols beschreven als zijnde geldend recht in artikel ‘De (quasi)wettelijke verdeling en renteafspraak’, WPNR 2023/7421, citaat: zie eerdere noot. Redactie

° universitair docent Notarieel Centrum Groningen mr. dr. R. Brinkman | Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden | notaris, estate planner, financieel zakelijk dienstverlener als Boek 1 beschermingsbewindvoerder (zonder vermelding in AFM-vergunningsregister, althans de zoekwoorden ‘Vechtstede’ en ‘Hardenberg’ leveren geen resultaat op), testamentair executeur, bewindvoerder, boedelafwikkelaar (niet als nevenfuncties genoemd bij Raad voor de rechtspraak); lid Verenigingsraad KNB (het ‘parlement’ van de beroepsorganisatie met publiekrechtelijke taken), Kring Overijssel (niet als nevenfunctie genoemd bij Raad voor de rechtspraak).⁴¹

° universitair docent Centrum voor Notarieel Recht mr. L.A.G.M. van der Geld | plv-raadsheer Gerechtshof Den Haag | notaris; directeur Netwerk Notarissen B.V. (commerciële franchise-formule voor notariskantoren, samenwerkend met het ‘Centrum voor Notarieel Recht’ o.l.v. prof. mr. Freek Schols). Deze nevenfuncties zijn niet genoemd in profiel CNR, wel bij Raad voor de rechtspraak.

° oud-notaris mr. drs. J.H. Lieber | Senior raadsheer Hof Arnhem-Leeuwarden; lid pachtkamer en Centrale Grondkamer; lid notariskamer Hof Amsterdam.⁴²

° notaris Aniel Autar | Hof Den Bosch, 2009-2019, zie berichten op bedrijfswebsite en persoonlijke website; hoofdredactie Compendium Erfprocesrecht en Compendium Levenstestament (noot red: modellen ZONDER toezichthouder, ZONDER regels voor controle, ZONDER regels voor beloning: zetten zodoende deur wijd open voor financieel ouderenmisbruik).

° oud-notaris, sinds 2004 b2b-adviseur estate-planning, deeltijdhoogleraar Successierecht, prof. mr. Bernard M.E.M. Schols | Rechtbank Arnhem tot 2004.⁴³ Onder meer auteur van aantoonbaar eenzijdig commentaar bij wetsartikelen over de executeur in Wolters Kluwer Tekst en commentaar erfrecht Civiel en Fiscaal, hoofdredactie: prof.mr. W.D. Kolkman, prof.mr. L.C.A. Verstappen, prof.mr. I.J.F.A. van Vijfeijken.

° mr. dr. Marcel Kremer, hoofddocent opleiding Notarieel recht master, Vrije Universiteit. | Rechtbank Amsterdam, rechter-plaatsvervanger, 2021-09-23 – heden.⁴⁴

° bijzonder hoogleraar emeritus mr. A.L.G.A. (Guus) Stille | raadsheer gerechtshof ’s-Gravenhage; van 2003 tot 2014 vicepresident en senior raadsheer | leerstoel gefinancierd door Stichting ter bevordering der Notariële wetenschap. Update oktober 2025: Stille wordt niet meer vermeld op website Notariële stichting. Wel nog op website UvA. Van 2004-2006 gasthoogleraar, tot 2018 bijzonder hoogleraar, Jarenlang hoofd Wetenschappelijk bureau KNB. Hoofdredactie Sdu Commentaar Erfrecht. Zie profiel TACT advocaten en website UvA.

° bijzonder hoogleraar emeritus mr. Gregor van der Burght | Hof Den Haag | leerstoel gefinancierd door Stichting tot bevordering der Notariële Wetenschap (update oktober 2025: Van der Burght wordt niet meer vermeld op website Notariële stichting), bewerker van ‘de Pitlo’ (handboek), hoofdredactie Parlementaire geschiedenis Wetboek Erfrecht met zelfgekozen (vaak te korte) citaten uit 50 jaar parlementaire stukken, geordend per wetsartikel, die zo werkende per definitie uit hun verband zijn gerukt;

° bijzonder hoogleraar Notarieel recht mr. W. Breemhaar | Senior raadsheer Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden, onder meer rechtsprekend in spraakmakende zaak waar (dementerende?) erflater met vermogen van ruim 26 miljoen kort voor overlijden het grootste deel daarvan aan twee goede doelen schonk. Verklaringen notaris en kandidaat-notaris spelen belangrijke rol (gerechtshof Arnhem-Leeuwarden 6 augustus 2019, ECLI:NL:GHARL:2019:6343). Of in een zaak waar de ‘doctrine’ van mening verschilt en de eigen mening in rechte wordt omgezet. Zie: Opheffing van een onder oud erfrecht ingesteld testamentair bewind en Hof Arnhem-Leeuwarden, 7 juli 2016, nr. 200.184.887/01, ECLI:NL:GHARL:2016:5612. Notaris is bewindvoerder, als feit wordt vermeld dat de goederen onder bewind zijn gesteld. Onder oud recht kon alleen een bewindvoerder worden aangesteld; het bewind werd als het ware ‘inclusief’ geacht.

° mr. P.G. Knoppers | rechter-plaatsvervanger Rechtbank Rotterdam; raadsheer plv. Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden | advocaat, partner gerenommeerd Familie- en erfrechtkantoor, waar sinds enige jaren Stollenwerck als co-counsel aan verbonden is; een van de spilfiguren binnen de grootste beroeps- en belangenbehartigersorganisatie voor executeurs, NOVEX, waarvan leden volgens de gedragscode de intentie moeten hebben, te werken als vertrouwenspersoon en vertegenwoordiger van erflater;⁴⁵ Dat is niet de rol die de wet de executeur toekent, maar die NOVEX mede-oprichter Bernard Schols, het notariaat en de estate planning, de executeur graag als rol zouden willen geven.⁴⁶ auteur commentaren bij wetsartikelen over de executeur in Sdu Commentaar Erfrecht, waar een andere partner van haar advocatenkantoor in de hoofdredactie zit, mr. Klarus-Blomjous, samen met notaris en estate planner mr. K.B. van den Berg en bijzonder (Notariële Stichting) hoogleraren mr. Breemhaar en mr. Stille, zie: Sdu Commentaar Erfrecht (online). In het door haar geschreven commentaar wordt nagenoeg volledig geleund op de mening van Bernard Schols, die onder de vlag van ‘professor’, c.q. ‘professor erfrecht’ al jaren fervent, ongenuanceerd en soms met oneigenlijke middelen, vecht voor het verkrijgen van rechtsgeldigheid van de rechtshandeling waarbij een ’trustachtige afwikkelingsbewindvoerder’ wordt gecreëerd door middel van rechtsvorming.

° bijzonder hoogleraar emeritus Estate planning mr. A.H.N. (Fons) Stollenwerck | magistraat bij resp. Hof Arnhem (Belastingkamer); Rechtbank Arnhem; raadsheer-plaatsvervanger Hof ’s-Hertogenbosch en (vanaf 2008) raadsheer-plaatsvervanger Gerechtshof Amsterdam (Notariskamer). Na defungeren als notaris (2010) raadsheer Gerechtshof Den Haag | Hoogleraar van 2003-2015 op leerstoel gefinancierd door Stichting tot bevordering der Notariële Wetenschap.⁴⁷ Stollenwerck was van 2008 tot 2020 voorzitter van de stichting die zijn leerstoel financierde, in welke functie hij in het curatorium zat van andere notariële bijzondere leerstoelen (Perrick en Breemhaar, misschien ook Stille). Daarnaast ruim dertig jaar (kandidaat-)notaris.⁴⁸ Initiator en hoofddocent specialisatieopleiding Estate Planning EPN/Grotius Academie (met Sonneveldt);⁴⁹ docent rechterlijke macht; docent Sdu opleidingen en vele andere.⁵⁰

Vermeldenswaardig zijpad 1: Stollenwerck werkte jarenlang als wetenschappelijk medewerker bij prof. Emile A.A. ‘obv’ Luijten… ↓ hier klikken om verder te lezen

(leerstoel rooms-katholieke universiteit,⁵¹ die ondersteuner was van het notarieel buitenparlementair verzet tegen het wetsontwerp erfrecht. Aanvoerder: Martin-Jan van Mourik, die met Boudewijn Waaijer en Leon Verstappen als apostelen door het land trok om steun te krijgen (niet bij de bevolking) voor een eigen wetsontwerp. Stollenwerck leerde het vak als kandidaat bij notaris W. Heuff in Arnhem, die langjarig voorzitter was van de Commissie wetgeving KNB en in die rol medebepalend was bij het eindeloos traineren van de invoering Nieuwe Wet Erfrecht, zolang daarin niet de belangrijkste wensen van het notariaat waren verwerkt – zie noot hierboven en artikel Rol notariaat in rechtsvorming en wetgeving.

Vermeldenswaardig zijpad 2: Advocatenkantoor SmeetsGijbels levert met Knoppers en Stollenwerck de – enige – docenten voor een Sdu cursus en een cursus aan de Grotius Academie…↓ hier klikken om verder te lezen

Ze zijn docenten voor de Sdu cursus ‘Praktische afwikkeling van nalatenschappen‘, met als wervende tekst: “Goed om te weten: de docenten die deze cursus verzorgen, zijn zeer deskundig op het gebied van erfrecht. Zij belichten zowel de wetenschappelijke kant als die van de rechtspraktijk.” Niet vermeld wordt dat Stollenwerck vanuit een bijzondere leerstoel wetenschap bedreef, naast uitoefening van het beroep en ambt van notaris, en dat van estate planner, en dat advocaat en beroepsexecuteur Knoppers geen wetenschappelijk werk op haar naam heeft staan. Hoewel wordt beloofd dat in de cursus het perspectief van alle belanghebbenden zal worden behandeld, is in het programma alleen sprake van de executeur, niet ook van de erfgenamen of andere belanghebbenden.

Ze zijn hoofddocenten bij de ‘Grotius Academie’, post-doc cursus erfrecht.⁵² Een niet officieel erkend instituut dat commerciële post-academische opleidingen verzorgt waar ook niet-gestudeerden aan kunnen deelnemen.⁵³

Stollenwerck schreef onder de titel van prof. met betrekking tot de afwikkeling, zie voor langere citaten hierboven:
in 2004: “Aan de heren Schols c.s. moet zonder meer worden toegegeven dat het een prachtig estate-planningsinstrument zou zijn, indien de afwikkelingsbewindvoerder krachtens de uiterste wil van erflater bevoegd zou kunnen worden gemaakt de nalatenschap zelfstandig en naar eigen inzicht te verdelen.“;
in 2006: “Vooralsnog zal de (kandidaat-)notaris die de ruime opvatting toepast mijns inziens bezwaarlijk aansprakelijk kunnen worden gesteld. Zij/hij baseert zich immers niet alleen op de heersende leer, maar ook op de rechtspraak.” (FTV, december 2006, ‘Ook de rechter geeft drie sterren!’ );
in 2008: “De erflater kan de executeur tevens afwikkelingsbewindvoerder maken. Deze executeur wordt de driesterrenexecuteur genoemd. Men zal tevergeefs in de wet zoeken naar deze executeur. Het is één persoon die twee verschillende hoedanigheden in zich verenigt: die van executeur en die van afwikkelingsbewindvoerder.
In de literatuur is uitvoerig gediscussieerd over het antwoord op de vraag of art. 4:171 BW zo kan worden uitgelegd dat de erflater aan de afwikkelingsbewindvoerder de bevoegdheid kan verlenen beschikkingshandelingen te verrichten, in het bijzonder de bevoegdheid tot verdelen van de nalatenschap. De heersende leer en de rechtspraak (noot 11) beantwoorden die vraag bevestigend, zodat de erflater kan bepalen dat de bewindvoerder zonder medewerking van de erfgenamen en zonder machtiging van de kantonrechter kan beschikken over de goederen van de nalatenschap.”.
Kanttekening redactie: wat Stollenwerck bestempelt als ‘heersende leer’ wordt niet onderbouwd. Hij heeft zelf een reeks degelijke argumenten geleverd die tot de conclusie voeren dat in Nederland een derde niet rechtsgeldig de bevoegdheid kan worden gegeven de nalatenschap van anderen zelfstandig te verdelen. Wat Stollenwerck kadert als ‘de rechtspraak’, wordt onderbouwd met één vonnis, zonder zaaknummer, niet gepubliceerd: “Rechtbank Den Haag 11 oktober 2006, Notafax 2006, 243”. De notaris in het arrondissement Den Haag kan proberen zich qua aansprakelijkheid met dit vonnis te verweren. Maar dat lijkt niet voldoende om het eigendomsgrondrecht van erfgenamen aan de kant te schuiven. Waar bepleit kan worden dat de notaris als publiek ambt een bijzondere zorg heeft.

Knoppers, partner bij SmeetsGibels, schrijft in een commentaar bij wetsartikelen voor de executeur, in het doos Smeets Gibels gedomineerde Sdu Commentaar erfrecht:

Uitzonderingen

° prof. mr. S. Perrick, bijzonder hoogleraar Bijzondere onderwerpen Notarieel Recht, Universiteit van Amsterdam (leerstoel gefinancierd door Notariele stichting), oud-notaris, advocaat; bewerker van de Asser-4.

° prof. mr. Fokke Jan Vonck, hoogleraar Privaatrecht, in het bijzonder Notarieel recht aan de Vrije Universiteit (Amsterdam).⁵⁴

° mr. drs. Eelco Anink, hoofddocent Erfrecht, Universiteit van Amsterdam.⁵⁵ Hij is opgeleid als notaris maar nu actief als advocaat. Opmerkelijk is dat ook hij geen oog heeft voor de burger, de rechtssubjecten:

We willen met de VEAN het juridisch debat met álle betrokken partijen gaan voeren,’ besluit Anink. ‘Meedenken met de wetgever, met de rechtspraak en het notariaat dat van oudsher het testament opstelt. (…) We willen als vereniging daardoor meer met het notariaat optrekken, want zij hebben de benodigde positie in de afwikkeling van nalatenschappen.

Het zal toch niet zo zijn dat Anink uit het oog heeft verloren dat na overlijden de erfgenamen als enige een wettelijk verworven positie hebben bij de afwikkeling van nalatenschappen …? Als deelgenoten in de erfgemeenschap…? Art. 4:182 BW, de saisine …? Welke positie heeft het notariaat op grond van de wet in de afwikkeling van nalatenschappen? Anders dan het in opdracht van anderen opstellen van authentieke aktes?

Voorlopige conclusie

Nagenoeg alle professoren die onderwijs geven in het erfrecht en over het vakgebied publiceren, maken deel uit van de notariële community en/of die van de estate planning en de accountancy. Ze onderwijzen en schrijven over het vak erfrecht door de bril van de notaris en estate planner en ze hebben het vak ook zelf geleerd binnen de opleiding voor het notariaat. Er kan feitelijk dus gesproken worden over het aanwezig zijn van dubbele oogkleppen bij de auteurs, wanneer burgers en rechters over het vak lezen. Er kan gesproken worden van een monocultuur en een echoput. En er bestaat binnen het rechtsgebied erfrecht daarom geen universitaire kennis over bijvoorbeeld het vak burgerlijk procesrecht.

Uit teksten op websites en in artikelen is af te leiden dat het tot de beroepscultuur hoort, om met een zeker dedain over erfgenamen en legitimarissen te spreken en om ‘de overheid’ in verschillende rollen als ‘de vijand’ te zien.

Wanneer hoogleraren en universitair docenten erfrecht werken als plaatsvervangend rechter en raadsheer, bestaat de kans op belangenverstrengeling en het actief meewerken aan rechtsvorming in een voor het notariaat en de estate planning gewenste richting.

Van dit fenomeen zijn maar weinigen zich bewust. De notaris geldt in Nederland als ‘de’ specialist erfrecht, terwijl zijn wettelijke rol in het erfrecht is de wensen voor een testament en regeling van de uitvaart vast te leggen in een authentieke akte; verklaringen van erfrecht op te maken en aktes van verdeling van erfgemeenschappen.

Het verdient aanbeveling, de hierboven op basis van eigen onderzoek verzamelde feiten en gedachtes nader te onderzoeken op wetenschappelijke basis en zonodig richtlijnen op te stellen. Aan genoemde personen de oproep, sterker dan voorheen te beoordelen, of door deelname aan een rechtscollege in een bepaald geval het algemeen belang kan worden gediend of dat mogelijk beroepsgroepbelangen het innemen van een objectieve, onafhankelijke neutrale positie zouden kunnen verhinderen.

---

Aanvullingen, commentaar en kritiek welkom!

Voetnoten | bronvermeldingen en commentaar

1. Zie bijv. het artikel: Uiterste wilsbeschikking en uiterste wil, wat is het verschil? [↩]
2. Bernard Schols, interview in NRC 4 juli 2025 ter promotie van zijn testamentenpromotietour, door hemzelf gecamoufleerd ’theatercollege’ genoemd. [↩]
3. Vrije Universiteit, Erfrecht II. Kanttekening redactie: het vak ‘Erfrecht I’ ziet op het traject vóór overlijden, opstellen van testament en codicil, het vak ‘Erfrecht II’ ziet op het traject na overlijden. [↩]
4. De universitaire clusters zijn sterk gericht op beïnvloeding van de wetgever; de notaris heeft het monopolie op het opmaken van aktes die aan de basis liggen van uitvoering van erfrechtelijke rechten en plichten; als rechter wordt actief gewerkt aan rechtsvorming. [↩]
5. Bijv. resultaten onderzoek van Stelma-Roorda naar het ‘Levenstestament’ [↩]
6. Onderzoek naar maatschappelijk draagvlak afschaffing legitieme portie [↩]
7. Het CNR stapt nu over op het framen van de legitieme portie als ‘schadeclaim’, waarvoor het erfrecht niet is bedoeld. En een hoogleraar van de studie Notarieel recht Nijmegen, die twintig jaar fulmineerde tegen onterfde erfgenamen die het recht van de legitieme portie invorderden (‘erfrechtelijk uitschot’), en twintig jaar tips gaf onder de slogan ‘onterven voor gevorderden’ (‘schop ze terug in hun hok’), communiceert dat begrip nu in een zachtmoedige stijl: ‘Onterven kan een heftige ingreep zijn die krassen op de ziel veroorzaakt’.[↩]
8. Iedereen (buiten het notariaat) denkt bij ‘erfrechtadvocaat’ aan iemand die kan gaan procederen als het nodig is. Nee dus. Niet verwonderlijk dat de VEAN er als de kippen bij was toen drie rechters in november 2025 aandacht vroegen voor de complexiteit van het erfprocesrecht en de wetgever opriepen het recht te vereenvoudigen. Zie: Oproep tot vereenvoudiging erfprocesrecht, website KNB.[↩]
9. Een erfrechtadvocaat moet de inferieure makingen, hoedanigheden van procespartijen en de situatieve bevoegdheid van een executeur kunnen dromen. Dat doen zelfs de besten niet. [↩]
10. Mr. L.A.G.M. van der Geld in bijv. …. [↩]
11. Mr. P.G. Knoppers, spilfiguur NOVEX: zie o.a. verslag algemene vergadering NOVEX 2023 “3. Uitreiking Vier(de) Ster!
    Om een instantie, organisatie, bedrijf of persoon te kunnen onderscheiden op het gebied van executele, levensexecutele of vereffening heeft NOVEX een Vier(de) Ster! in 2015 in het leven geroepen. De eerste keer is de Vier(de) Ster! uitgereikt aan een van de oprichters van NOVEX Jan van Ewijk, in 2016 ontving de heer Bernard Schols de Vier(de) Ster! Het bestuur heeft gemeend dit jaar weer een Vier(de) Ster! uit te reiken en wel aan Petra Knoppers. Haar staat van dienst binnen NOVEX is indrukwekkend:
    2015 tot en met 2021 bestuurslid-secretaris NOVEX.
    2018-2021 NOVEX-SCE Klachtencommissie
    2015 tot heden NOVEX Onderwijscommissie
    2014 – 2018 NOVEX PR commissie (later omgedoopt tot marketingcommissie)
    2018-2019 werkgroep Certificering vereffenaars die de certificering voor vereffenaars door SCE heeft gerealiseerd.
    2015 tot heden verzorgt als docent het onderwijs over vereffening aan de NOVEX leergang Executele en Vereffening.
    Sinds 2022 voorzitter van de commissie belangenbehartiging.
    En daarnaast voor alle andere zaken die je doet voor het erfrecht.
    
    Mevrouw Knoppers (…) dankt het bestuur, zij ervaart de Vier(de) Ster! als zeer eervol. NOVEX is een beetje haar kindje, zij maakt er echt tijd voor vrij in de agenda. Gelukkig is er nog genoeg werk aan de winkel en zij verheugt zich dan ook om met de nieuwe commissie weer mooie dingen te doen.[↩]
12. W. Burgerhart, medewerker Samenwerkingsverband estate-planning ABN AMRO Bank en Radboud Universiteit Nijmegen, oordeelde in zaak waar een afdeling van die bank (overgenomen door een andere juridische entiteit) mogelijk onrechtmatig handelen werd verweten. Het product waar het om ging, de notariële constructie ‘driesterrenexecuteur’, was – mede – ontwikkeld binnen dit samenwerkingsverband. [↩]
13. Lieber, oud notaris, en nog steeds een bekend gezicht in het notariaat, legde als deel van een college van drie raadsheren het commentaar in de Sdu Commentaar Erfrecht, geschreven door een spilfiguur in de executeursbranche, ten grondslag aan een overweging gewijd aan het handelen van een erfrecht-executeur. Zie: Noten kraken bij arrest 4 oktober 2022 Hof Arnhem-Leeuwarden. [↩]
14. Stollenwerck, FTV, december 2006, ‘Ook de rechter geeft drie sterren!’ [↩]
15. De tekst is gepubliceerd in een tijdschrift voor estate planners, Estate Planner Digitaal (jan/febr. 2008, p. 2.), geen wetenschappelijke eisen, als “Notaris en partner bij AKD
    Prinsen Van Wijmen te Rotterdam, bijzonder hoogleraar aan de VU te Amsterdam en redacteur van
    Estate Planner Digitaal.” De tekst, die zo nu en dan opduikt in rechterlijke uitspraken:

    “De erflater kan de executeur tevens afwikkelingsbewindvoerder maken. Deze executeur wordt de driesterrenexecuteur genoemd. Men zal tevergeefs in de wet zoeken naar deze executeur. Het is één persoon die twee verschillende hoedanigheden in zich verenigt: die van executeur en die van afwikkelingsbewindvoerder.
    In de literatuur is uitvoerig gediscussieerd over het antwoord op de vraag of art. 4:171 BW zo kan worden uitgelegd dat de erflater aan de afwikkelingsbewindvoerder de bevoegdheid kan verlenen beschikkingshandelingen te verrichten, in het bijzonder de bevoegdheid tot verdelen van de nalatenschap. De heersende leer (ZONDER NOOT!) en de rechtspraak (noot 11: Rechtbank Den Haag 11 oktober 2006, Notafax 2006, 243 – dus zegge en schrijven één vonnis) beantwoorden die vraag bevestigend, zodat de erflater kan bepalen dat de bewindvoerder zonder medewerking van de erfgenamen en zonder machtiging van de kantonrechter kan beschikken over de goederen van de nalatenschap. (ZONDER NOOT!) [↩]

16. Prof. mr. Fons Stollenwerck, Alleen de Guide Michelin geeft drie sterren!, FTV 2004 09. [↩]
17. Vechtstede Bewindvoerders B.V., met doelstelling (volgens handelsregister): “Het uitvoeren van werkzaamheden: a. als bewindvoerder op grond van de Wet Schuldsanering Natuurlijke Personen; b. als curator op grond van de Faillissementswet; c. als beschermingsbewindvoerder bij meerderjarigenbewind en/of als mentor; d. als bewindvoerder op grond van een benoeming bij testament over een verkrijging krachtens erfrecht; e. voor o.a. zieken, alleenstaanden en ouderen op basis van door hen verleende (notariële) volmachten. Het regelen van ander vermogensbeheer en het verzorgen van persoonlijke (niet-vermogensrechtelijke) zaken van cliënten; het regelen van uitvaarten en overige nalatenschapszaken.”[↩]
18. Gestaffeld naar soorten werk, met verschillende uurtarieven. [↩]
19. Als zakelijk dienstverlener kan Brinkman er daarom belang bij hebben dat driesterrenbepalingen door rechters voor rechtsgeldig worden gehouden, of dat aanwijzingen in een testament voor de bewindvoerder betreffende de verdeling door erfgenamen worden gevolgd. Hoe meer een executeur te doen heeft, hoe meer werk bij de erfgenamen kan worden gedeclareerd. Brinkman schreef in 2023 het artikel ‘Is art. 4:4 BW nog bij de tijd?‘, waar een voorkeur uitspreekt voor gebruik van de zogenaamde cautio Socini in testamenten. Een erfrechtelijk zware straf als kinderen of andere afstammelingen niet meewerken aan de uitvoering van wensen van erflater, waartoe ze als de nieuwe eigenaren van de erfenis niet toe verplicht zijn. Ze worden dan ‘in de legitieme gesteld’ en dat betekent onder het huidige recht dat ze volledig worden onterfd. De Hoge Raad oordeelde in 2015 dat een cautio Socini alleen geldig kan zijn voor zover erfgenamen daarmee niet in bevoegdheden worden beperkt die hen op grond van de wet erfrecht (Boek 4 BW) toekomen; de erfgenaam moet zich als erfgenaam kunnen gedragen. Dat beviel Brinkman blijkens het artikel niet. Het gaat om HR 20 november 2015, ECLI:NL:HR:2015:3329, NJ 2016/168 (met noot Perrick), in cassatie bevestiging van een arrest Hof Den Haag, ECLI:NL:GHDHA:2014:1253, met in het college van raadsheren een dubbelbezetting met zwaargewichten uit notariaat en estate planning: prof. mr. A.L.G.A. (Guus) Stille en prof. mr. Fons Stollenwerck.
    Stille was jarenlang directeur Wetenschappelijk bureau KNB, onder meer verantwoordelijk voor de KNB-modellen, daarna hoogleraar op een leerstoel gefinancierd door de Notariële stichting (zie noot hierboven). Stollenwerck was van 1993-2010 notaris en partner bij twee grote notariskantoren – verantwoordelijk voor tienduizenden testamenten, ook met een cautio Socini, ‘om legitimarissen in het hok te dringen’ (woorden van prof. Freek Schols), tegelijk raadsheer-plaatsvervanger en tuchtrechter notariaat. Van 2003-2015 hoogleraar op een leerstoel gefinancierd door Stichting ter bevordering der Notariële wetenschap, van welke stichting hij van 2008-2020 voorzitter was. (Update oktober 2025 – dit wordt niet meer op deze website vermeld). Het hofarrest bevat in de overwegingen uitzonderlijk uitvoerige citaten uit de parlementaire geschiedenis, alsmede geparafraseerde meningen uit artikelen in notarieel vakblad WPNR. In Kamerstuk 17.141 nr. 20 verklaart de minister: “Vastgesteld kan dan ook worden dat de cautio, die nog in tal van onder het huidige recht gemaakte testamenten is opgenomen, een erfgenaam onder het nieuwe recht niet belemmert in zijn bevoegdheden als legitimaris (…).”. Het hof kwalificeert de cautio Socini in die zaak als een ‘erfgenaamschap onder volle ontbindende voorwaarde’. Wij menen dat er op grond van het aangehaalde niet eenduidig tot deze stellige conclusie kan worden gekomen. Wie gaat dat onderzoeken en erover publiceren? Het Hof: “Onder de werking van het per 1 januari 2003 in werking getreden erfrecht is een legitimaris geen erfgenaam meer, zodat alsdan sprake is van een erfgenaamschap onder volle ontbindende voorwaarde.” Deze overweging levert twee vraagpunten op. 1: een legitimaris kan heel wel erfgenaam zijn; 2: kent de wet een uiterste wilsbeschikking voor een erfstelling onder volle ontbindende voorwaarde?

    Als raadsheer wees Brinkman in 2024 mede een arrest, waarbij een kind als erfgenaam het door erfopvolging verkregen eigendomsrecht volledig uit handen wordt geslagen, omdat het hof zelfstandig bepaalde dat bij een zinsdeel sprake was van een cautio Socini – het stuk tekst werd onderstreept en kreeg van het hof het stempel: dit is een ‘cautio Socini’. Doel van de testamentaire regeling was de erfgenamen onder druk te zetten om mee te werken aan een verdeling door de moeder. Bekeken vanuit de bedoelingen van de wetgever bij art. 4:4 BW en de achterliggende grondrechtenproblematiek, horen bij dit arrest, en de bevestiging ervan door de Hoge Raad, rechtswetenschappelijke vraagtekens te worden geplaatst. Wat niemand deed, ook niet in een latere annotatie. Procureur-generaal adviseerde tot bevestiging, Hoge Raad bevestigde.((Resp. ECLI:NL:PHR:2023:1074 en ECLI:NL:HR:2023:1807. [↩]

20. Universitair hoofddocent Notarieel recht bij de VU, mr. A. van der Kuyl, werkte jarenlang bij de centrale organisatie van dit netwerk. [↩]
21. Minstens vanaf 2012, toen verscheen als onderdeel van een bredere marketingcampagne in de Volkskrant het artikel ‘Erfenis huis leidt vaker tot schuld‘. Ook bij de NOS en in Trouw. De marketingcampagne was de opmaat voor een rapport aan de Tweede Kamer van het ‘Centrum voor Notarieel Recht’. Zie: Erven zonder financiële zorgen?! Een verkenning naar meer bescherming van erfgenamen door een kleine ingreep in het erfrecht. [↩]
22. Bericht over mediaoptreden op website: Slim nalaten, zo regel je dat [↩]
23. Sinds kritische publicaties op deze websites wordt er beter nagedacht over communicatie van de ‘keurmerken’. In de bewaargids Slim nalaten van de Margriet en Libelle heet het nog slechts ‘directeur van het landelijke Netwerk Notarissen, docent notarieel recht
    en auteur van het boek Wie erft de naaktkat?’ [↩]
24. Netwerk Notarissen spreekt over 150 aangesloten kantoren, bij de Kamer van Koophandel vinden we er ongeveer 100. [↩]
25. Zie profiel Raad voor de rechtspraak; profiel kantoor Smeets Gijbels en Bericht op LinkedIn. Spilfiguur NOVEX: “Graag willen wij Petra Knoppers feliciteren met het ontvangen van de Vier(de) Ster! tijdens de Algemene Vergadering van NOVEX. Petra heeft de afgelopen tien jaar met haar inzet en energie veel betekend voor onze vereniging en voor de professionalisering van executele en vereffening. Wij zijn dankbaar voor Petra’s voortdurende enthousiasme om executele en vereffening bekend te maken bij het publiek en de professionele dienstverleners. We zijn trots op haar als NOVEX-lid en verheugen ons op een voortzetting van de samenwerking.” [↩]
26. Er hoeft geen samenhang te zijn. [↩]
27. “Artikel 2 (…) Het NOVEX-lid heeft in beginsel zoveel mogelijk een relatie (sic) met de toekomstige erflater en is goed geïnstrueerd.
    Artikel 3
    Een NOVEX-lid:
    1. heeft de intentie om in eerste instantie de (toekomstige) erflater te vertegenwoordigen en voert als executeur en/of vereffenaar vervolgens namens de erfgenamen het testament uit.
    2. houdt rekening met het eventuele estate plan.
    3. houdt rekening met de belangen van alle partijen..
    Update februari 2025: na publicatie van dit deel van de NOVEX-gedragscode met kritisch commentaar op deze website, is de tekst gewijzigd in:
    Artikel 3
    (…)
    “Het NOVEX-lid onderhoudt in beginsel zo veel mogelijk een zakelijke relatie met de toekomstige erflater en is goed geïnstrueerd. Een NOVEX-lid onthoudt zich van enige vorm van affectieve relatie met zijn cliënt en beëindigt de werkzaamheden wanneer een affectieve relatie met een cliënt toch ontstaat.“
    Artikel 4
    Een NOVEX-lid:
    1. heeft de intentie om in eerste instantie de (toekomstige) erflater te vertegenwoordigen en voert als executeur en/of vereffenaar vervolgens namens de erfgenamen het testament uit.
    2. houdt rekening met het bestaan van eventuele keuzes omtrent de afwikkeling van de nalatenschap waarbij rekening is gehouden met het voordelig overhevelen van vermogen naar de volgende generatie (estate planning).
    3. houdt rekening met de belangen van alle partijen.
    Update februari 2026: nu is de Gedragscode verwijderd, er komt een 404 pagina. In plaats daarvan is de naam van het document nu ‘NOVEX Ledenreglement’. Het daarin opgenomen lidmaatschapsreglement houdt dat de gedragscode voor NOVEX-leden in. [↩]
28. In interview met journalist Inge Diepman zomer 2024 antwoord Schols op de vraag of de kwestie is uitgekristalliseerd in de rechtspraak: “dat kan nog jaren duren. Bedrijfspodcast De Erfrechtadvocaat [↩]
29. zie profiel RUG. [↩]
30. Nota Bene, Oud leden aan het woord, Leon Verstappen. [↩]
31. bij …? [↩]
32. Estate planning, boedelafwikkeling en vereffening. Denk aan de richtlijnen, Estate Tip Review 2017-32 [↩]
33. zie profiel accountancy Baker Tilly en nevenfuncties Raad voor de rechtspraak. (noot red. ‘bijzonder’ hoogleraarschap niet vermeld bij Baker Tilly, Raad rechtspraak). [↩]
34. zie profiel website Raad voor de rechtspraak. [↩]
35. zie profiel Raad voor de rechtspraak [↩]
36. zie website Grotius. [↩]
37. zie profiel Universiteit Leiden [↩]
38. zie profiel Raad voor de rechtspraak. [↩]
39. zie profiel Universiteit van Leiden. [↩]
40. zie profiel Universiteit Tilburg [↩]
41. zie profiel RUG, bedrijfswebsite notariskantoor, bedrijfswebsite Bewindvoerders B.V., sociale media account, website KNB. [↩]
42. zie profiel Vereniging Erfrechtadvocaten, website KNB, website Raad voor de rechtspraak. Overigens met een grote staat van dienst, in 2020 gepromoveerd. “Een bekend gezicht in het notariaat”[↩]
43. vermeld in noten bij artikelen van zijn hand, bijvoorbeeld: Het ‘legatum per vindicationem’ in de gedaante van executeur-testamentair als ‘Vermächtnisvollstrecker’!, WPNR 01/6436, p. 235 *). [↩]
44. Profielpagina VU. [↩]
45. “Het NOVEX-lid heeft in beginsel zoveel mogelijk een relatie (sic) met de toekomstige erflater en is goed geïnstrueerd (art. 2).’Een NOVEX-lid: 1. heeft de intentie om in eerste instantie de (toekomstige) erflater te vertegenwoordigen en voert als executeur en/of vereffenaar vervolgens namens de erfgenamen het testament uit’. 2. houdt rekening met het eventuele estate plan. 3. houdt rekening met de belangen van alle partijen. (art. 3)“. [↩]
46. En er reclame voor maken dat dit daadwerkelijk in testamenten gebeurt. Update februari 2025: na publicatie van dit deel van de gedragscode met kritisch commentaar op deze website, is de tekst gewijzigd, er is een screenshot van het origineel. Zie profiel Raad voor de rechtspraak; profiel kantoor Smeets Gijbels; ‘Spilfiguur’ NOVEX: “Graag willen wij Petra Knoppers feliciteren met het ontvangen van de Vier(de) Ster! tijdens de Algemene Vergadering van NOVEX. Petra heeft de afgelopen tien jaar met haar inzet en energie veel betekend voor onze vereniging en voor de professionalisering van executele en vereffening. Wij zijn dankbaar voor Petra’s voortdurende enthousiasme om executele en vereffening bekend te maken bij het publiek en de professionele dienstverleners. We zijn trots op haar als NOVEX-lid en verheugen ons op een voortzetting van de samenwerking.” Bericht op LinkedIn.

    [↩]

47. in het curatorium o.m. prof. Heyman, notaris (01-03-1978 t/m 28-02-1998) te Rotterdam. [↩]
48. daaronder partner bij Dirkzwager Advocaten en Notarissen te Nijmegen (vanaf 1993), notaris te Dordrecht (thans Van Dorst De Ruiter Notarissen) en vanaf 2001 notaris en partner bij AKD Prinsen Van Wijmen te Rotterdam (thans Advocaten en notarissen AKD). [↩]
49. zie website Grotius [↩]
50. Zie ook profiel kantoor SmeetsGijbels en noot 1 artikel tijdschrift Estate Planning (2008): Niet de boedelnotaris maar de executeur is de baas!. [↩]
51. zie: J.T. de Vos, Katholiek? Geen punt, diss. Radboud Universiteit, 2024. [↩]
52. zie website Grotius. [↩]
53. Met volgens lezers in hun geval ‘desastreus’ resultaat. Men kon het zelf (met digitaal gereedschap) ontworpen testament niet uitleggen aan erfgenamen. Men had zichzelf in een-op-een-overleg met een zelfgekozen notariskantoor laten benoemen als verdelende driesterrenexecuteur terwijl in het gespreksverslag alleen de wens voor een executeur was uitgesproken. [↩]
54. zie profielpagina VU. [↩]
55. Advocatenblad 2025-07, Daphne van Dijk, Erfrecht is hot. Nieuwe voorzitter erfrechtadvocaten Eelco Anink [↩]

____________________________________________