Erfenis mee-eters

Erfenis mee-eters is de nietsverhullende spotnaam die we bedachten voor mensen en beroepsgroepen die inkomsten genereren uit de nalatenschap van anderen

Een bekende is de executeur-afwikkelingsbewindvoerder die werkt op basis van testamentaire bepalingen die de bedoeling hebben erfgenamen nagenoeg monddood te maken bij de afhandeling van hun nalatenschap.

Een andere is de nalatenschapsplanner die na drie tot negen dagen cursus een certificaat op de deur plakt, een abonnement neemt op testamentmodelsoftware en dan bij u aan de keukentafel komt zitten om u te ondersteunen bij het opstellen van een testamen waar de persoon in kwestie wordt benoemd als executeur-afwikkelingsbewindvoerder.

In de testamentmodellen waar erfgenamen de zeggenschap op papier wordt ontnomen en deze in de handen wordt gelegd van één erfgenaam of een derde, is voor de beloning van executeur of bewindvoerder weinig opgenomen. In de praktijk blijken deze testamenten voor beroepsmatig testamentair functionarissen een vrijbrief te zijn om geld als loon uit de nalatenschap te nemen nog vóór rekening en verantwoording moet worden afgelegd; er worden geen effectieve controlemechanismen voor de erfgenamen ingeweven en soms wordt zelfs aansprakelijkheid uitgesloten.

► zie: Loon testamentair executeur goed regelen, met deze bepalingen in testament

Erfgenamen worden willens en wetens op papier aan de zijlijn van de afwikkeling van hun erfenis geprojecteerd, tot na de rekening en verantwoording. Terwijl erfgenamen volgens de dwingendrechtelijke regels voor de erfopvolging, het vermogens- en goederenrecht bij uitsluiting van anderen het hoogste recht over de nalatenschap hebben, het eigendomsrecht, beschermd als grondrecht.

De modellenmakers creëren zo, samen met de testamentadviseurs en de notarissen die de akten passeren, een glazen bol waar in de praktijk gemaakte regels en normen gelden die de wet zo niet kent en/of niet toelaat en wetgever hoogstwaarschijnlijk niet zo bedoeld heeft.

Het onderwijs erfrecht aan advocaten, rechtsbijstandsjuristen, executeurs en medewerkers van notariskantoren blijkt na enig uitpluiswerk vergaand te zijn gemonopoliseerd door de ontwerper van zo’n modelregeling en twee zakenpartners, geschoold in het notarieel recht, afkomstig uit het notariaat, nu werkzaam als B2B adviseur estate planning en (commercieel) docenten erfrecht, vanuit het perspectief notarieel recht. Dit driespan doceert de eigen leer, als ware dat geldend recht, als ware het rechtsgeldig, als ware het passend binnen het Nederlands erfrecht en vermogensrecht. Dus een ruime meerderheid van de specialisten die erfgenamen zouden moeten kunnen bijstaan om hun recht te halen, kennen dat recht niet. Ze kennen slechts de zichtwijze van een driespan erfenis mee-eters die aan hen is gepresenteerd als alom geldend. De drie zijn ook hoogleraar, twee in deeltijd, en één ervan is raadsheer-plaatsvervanger aan het Gerechtshof Den Haag.

Erfgenamen (of hun rechtsbijstandsverzekeraars) moeten veel geld uitgeven aan procedures om de weinig effectieve regels voor rechtsbescherming geldend te kunnen maken. En ze moeten procederen om bepalingen in aktes van de notaris nietig te laten verklaren. Enkele wezenlijke argumenten die daar door hun raadsman en -vrouw zouden kunnen worden aangevoerd, worden niet aangevoerd omdat de advocaten deze simpelweg niet kennen. Niemand heeft hen dat bijgebracht. Leert de ervaring. Erfgenamen krijgen geen deugdelijke rechtsbescherming van de wet. Het thema rechtsbescherming van erfgenamen wordt universitair niet onderwezen, wellicht omdat erfrecht aan de universiteiten alleen wordt onderwezen binnen het kader notarieel recht en de notaris niets te maken heeft met rechtsbescherming van erfgenamen. De notaris hoeft met zijn testamenten en overeenkomsten, veelal voorgeproduceerd in modellensoftware, nooit als eiser of gedaagde voor de rechter te verschijnen. En stuurt in plaats daarvan de erfgenaam naar de rechter die het niet eens is met bepalingen in een testament, verklaring van erfrecht, of akte van verdeling. Erfgenamen die dat kunnen en willen betalen, of de juiste rechtsbijstandsverzekering hebben, kunnen dat doen. Anderen niet. Van rechtszekerheid is hier dus geen sprake.

Rechtsbescherming van erfgenamen is in beginsel niet te verwachten uit de branche erfenis mee-eter. Leert de ervaring. Evenmin wordt niet onderwezen over de acties en rechtsmiddelen die erfgenamen hebben om tegen een executeur-afwikkelingsbewindvoerder op te komen die zijn werk niet goed doet. De erfenis mee-eter beroept zich dankbaar op een de mening van een wetenschappelijk medewerker van de Universiteit Groningen, nu hoogleraar, dat de wet “stevige waarborgen” biedt aan erfgenamen wanneer een executeur of bewindvoerder de nalatenschap mag beheren. Dat zijn de boedelbeschrijving, het ontslag van de executeur, de rekening en verantwoording en de aansprakelijkheid van de executeur of bewindvoerder.¹ Dat ziet er theoretisch en op papier misschien aardig uit, maar in de praktijk bieden deze instrumenten de erfgenamen nauwelijks bescherming.

Daar komt bovenop dat voornoemde professor ook de redactie voert over een veelgebruikt naslagwerk met artikelsgewijs commentaar en hij daar de ”godfather’ van de executele‘ vrij baan geeft om zijn eigen theorie en denkmodel als objectieve rechtsregel te presenteren.² Bij de wetsartikelen over de executeur lezen de praktijkman en -vrouw daar namelijk niet het geldend recht, de verschillende meningen over een leerstuk, maar eenzijdig het recht volgens de ontwerper van het model ‘driesterrenexecuteur’, waar veel erfgenamen en nalatenschappen onder gebukt gaan. Het naslagwerk, de Tekst & Commentaar Erfrecht van Wolters Kluwer is eigenlijk bedoeld om op de werkvloer snel even na te kunnen bladeren wat de belangrijkste regels zijn. Maar in 2023 gebruikte de plaatsvervangend procureur-generaal bij het parket van de Hoge Raad de T&C in een conclusie over de rechtsgeldigheid van een testamentaire bepaling die de executeur de bevoegdheid gaf een nalatenschap ’te verdelen’. Het commentaar is geschreven door B.M.E.M. Schols die selectief uit eigen werk parafraseert. Waarbij juridisch essentiële vraagtekens bij te zetten zijn³

De testamentmodellen voor de almachtige driesterren executeur en bevelvoerende afwikkelingsbewindvoerder worden ontwikkeld en verkocht door enkele kleine groepen specialisten die nagenoeg zonder uitzondering bestaan uit (oud-)notarissen, hoogleraren in de universitaire beroepsopleiding notarieel recht en/of estate planners.⁴ of op het terrein van de estate planning⁵ of hebben zelf een of meerdere bedrijven in de estate planning.⁶

De modellenmakers hebben daarom zonder uitzondering (indirect) belang bij het ontwerpen van modellen waar een executeur of bewindvoerder veel rechten krijgt toegekend en de erfgenamen weinig te zeggen hebben. Of eigenbelangen bij het ontwerpen daadwerkelijk worden meegewogen doet niet terzake, het gaat om de schijn van belangenverstrengeling.

---

Nieuwe artikelen in Erfrechtblog ‘Lang leve de nalatenschap’:

Noten en bronvermeldingen

Voetnoten | bronvermeldingen en commentaar

1. Wilbert Kolkman, die zelf ook een modellenboek uitgeeft met de modelregeling executeur-afwikkelingsbewindvoerder. [↩]
2. Het gaat om de Tekst & Commentaar Erfrecht van Wolters Kluwer, het commentaar bij de wetsartikelen over de executeur. B.M.E.M. Schols parafraseert eigen werk, eenzijdig. Weggelaten worden punten van kritiek, die hij ook zelf erkent. [↩]
3. De erfgenamen waren bij overlijden beide volwassen, handelings- en wilsbekwaam, niet speel- of spilzuchtig. De plv. PG geeft geen blijk zich er van bewust te zijn dat hij het overzicht geldend recht baseert op de geloofsbelijdenis van één auteur. Geschoold in het notarieel recht, als notaris verantwoordelijk voor honderden testamenten met mogelijk nietige driesterrenbepalingen, modellenboekmaker, B2B adviseur estate planning, medewerker Samenwerkingsverband Estate planning Radboud Universiteit en ABN AMRO bank N.V. Die door het notariaat wordt gezien als ‘Chief Marketing Officer’ voor producten als het afwikkelingsbewind en de quasi-wettelijke verdeling en diensten als de driesterrenexecuteur. (Parket bij de Hoge Raad der Nederlanden, 9 juni 2023, Nummer 23/00034, ECLI:NL:PHR:2023:691, conclusie prof. mr. M.H. Wissink, plv. PG bij het Parket. [↩]
4. De hoogleraren zijn deels aangesteld door de Stichting ter Bevordering van de Notariële Wetenschap, zoals Wouter Burgerhart (RUG) en Sebastiaan Roes (Radboud). Het stichtingsbestuur (onbezoldigd) bestaat anno 2023 uit
   • prof. mr. dr. W. (Wouter) Burgerhart, voorzitter; hoogleraar in dienst van deze stichting, partner in ScholsBurgerhartSchols,o.a. modellenmakers, partner in BurgerhartVosmanshuys
   • mr. J.W.A. Kruitbosch, secretaris; kandidaat-notaris Dirkzwager Advocaten & Notarissen N.V.,
   • mr. F.A.M. (Martin) Schoenmaker, penningmeester; partner bij modellenmaker Van Ewijk Estate Planning, universitair docent notarieel Recht Centrum voor Notarieel Recht / Radboud Universiteit, lid Wetenschappelijke Advies Raad Estate Planners in het Notariaat EPN, redactie Notamail, leverancier van vele arrestjes voor de dissertatie van B.M.E.M. Schols (zie voorwoord)
   • mr. L. Stokkel, bestuurslid; va 2008 toegevoegd notaris (Olenz), FBN Juristen
   • mr. P.G. Knoppers, bestuurslid; heeft zitting in begeleidende groep modellenmaker rondom het levenstestament van Estate Planning Expert, bestuurslid NOVEX belangenbehartigers voor executeurs naar driesterrenmodel van B. Schols, partner advocatenkantoor SmeetsGijbels, universitair docent, rechter-plaatsvervanger;

   De Raad van Toezicht bestaat uit:

   • prof. mr. drs. J.W.A. Biemans (Universiteit van Utrecht)
   • mr. P. Blokland, v.a. 1989 notariaat, notaris en estate planner bij Daamen de Kort van Tuijl Notarissen te Tilburg, van 1992 t/m 2001 daarnaast aanstelling sectie Notariaat van de Universiteit Utrecht, waar hij met name de vakken (nieuw) Erfrecht, Successiewet en Notarieel Formeel Recht doceerde; docent post-academische cursussen, FBN Juristen, Wetenschappelijke Advies Raad EPN,
   • mr. A. van der Klooster
   • mr. E.L. Kortlang; notaris, oud voorzitter KNB
   • prof. mr. J.S.L.A.W.B. (Sebastiaan) Roes, hoogleraar in dienst van de stichting
   • prof. mr. W.J.M. van Veen; Baker & McKenzie Amsterdam N.V. | Amsterdam | Senior counsel corporate law
   • prof. mr. L.C.A. Verstappen, hoogleraar in dienst van de stichting. [↩]
   • de professoren estate planning zijn vaak verbonden met kwalitatief hoogwaardige internationale accountancies: Sonneveldt, De Leeuw, Burgerhart [↩]
   • Bernard Schols, Freek Schols, Wouter Burgerhart.

   De Stichting tot Bevordering van het Notariaat geeft het tijdschrift WPNR uit. [↩]

____________________________________________