Testament wilsonbekwame 97 jarige vermogende man, beïnvloed door buurvrouw, wordt niet gerepareerd

Testament opgemaakt tijdens onderbewindstelling, vermoeden van ouderenmisbruik. Notaris weigert mogelijke eigen miskleun te verbeteren. Gerechtshof oordeelt: we kunnen niets doen

• Saillant detail: een raadsheer is oud-kandidaat-notaris en bijzonder hoogleraar, gefinancierd door de Stichting ter Bevordering van de Notariële Wetenschap.

Samenvatting van het arrest.
Testament opgemaakt tijdens onderbewindstelling. Vermoeden van ouderenmisbruik. Bewindvoerder vraagt verklaring voor recht dat de onderbewindgestelde wilsonbekwaam was/testament nietig is. Het hof ziet geen wettelijke ruimte. Een verklaring voor recht in de zin van artikel 3:302 BW betreft een verklaring ten aanzien van de rechtsverhouding tussen een eiser en een gedaagde. Daarvan is geen sprake in geval van een testament, dat bovendien pas werking heeft vanaf het moment dat de testateur is overleden. Een verklaring voor recht als gevraagd, is dus naar zijn aard niet mogelijk. Een uiterste wilsbeschikking is ook niet vatbaar is voor vernietiging op grond van misbruik van omstandigheden (artikel 4:43, eerste lid, BW.).

Gerechtshof Den Haag, 29-04-2020, Zaaknummer 200.269.104 ECLI:NL:GHDHA:2020:948

Commentaar

Wanneer is een testament nietig?

Het uitgangspunt van de wet is dat iedereen van zestien jaar of ouder eenzijdig een testament mag opstellen en herroepen. Het opstellen van een testament is een hoogstpersoonlijke handeling, de wet noemt het een uiterste wilsbeschikking. De testateur moet dan wel een wil kunnen vormen, of wel wilsbekwaam zijn, dat betekent dat men in staat moet zijn om wensen rond de nalatenschap te bedenken en te verwoorden. De wilsbekwaamheid moet worden getoetst op het moment dat het testament bij de notaris in bewaring wordt gegeven of er een akte van gemaakt wordt. De toets hoort plaats te vinden door de notaris, daartoe heeft de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie een Schema opgesteld voor de notaris, het Stappenplan Beoordeling Wilsbekwaamheid.

Een testament kan worden herroepen zolang je wilsbekwaam bent. Een ander kan een testament niet herroepen en het kan niet juridisch worden afgedwongen dat een ander dat doet.

Staat echter vast dat de wil van de testateur ontbrak, dan is het testament nietig. De betekenis van een nietig testament is, dat het testament geacht wordt nooit te hebben bestaan. De nietigheid blijk niet van buitenaf, het fysieke testament is er nog. Daarom is het gebruikelijk om de nietigheid door de rechtbank te laten bevestigen in een verklaring voor recht. Een testament proberen te vernietigen, doe je niet zo maar en het is verre van eenvoudig. Om een testament aan te tasten op grond van wilsonbekwaamheid moet na overlijden in een procedure bij de rechtbank, waar een advocaat verplicht is, aangevoerd worden dat de testateur niet wilsbekwaam was bij het opmaken van het testament. Voor een beroep op wilsonbekwaamheid moet sprake zijn van een geestelijke stoornis. Als deze stoornis aanwezig is, dan wordt de wil geacht te ontbreken als (1) de stoornis een redelijke waardering van de bij de handeling betrokken belangen belette of (2) als de wilsverklaring onder invloed van de stoornis is gedaan.

Verklaart de rechter het testament voor nietig, kan met het vonnis tegen derden worden aangetoond dat aan het fysieke testament geen rechtsgevolgen toekomen. Het gevolg is dat op het voorlaatste testament of, als er geen ander testament is, het algemeen wettelijke recht voor erfopvolging van toepassing is.

Een verstandelijke beperking betekent niet automatisch dat geen geldig testament kan worden opgesteld. Ook als iemand onder curatele is gesteld kan in specifieke omstandigheden een geldig testament worden opgesteld. De kantonrechter moet hiervoor toestemming geven. Iemand van wie de goederen onder bewind zijn gesteld, kan ook een testament maken.

Bewijs

Degene die het testament wil aantasten moet bewijzen dat de testateur wilsonbekwaam was ten tijde van het opstellen van het testament. De eerste stap daartoe is meestal het in de procedure brengen van een medische verklaring. In die verklaring geeft een arts aan dat de geestestoestand van de testateur het niet toelaat om de wil te bepalen. Enkel een medische verklaring is echter meestal onvoldoende om de wilsonbekwaamheid te bewijzen. Er dienen meer feiten en omstandigheden aangevoerd te worden waaruit blijkt dat de erflater niet in staat was zijn wil te bepalen. Hiertoe kunnen bijvoorbeeld verklaringen van naaste familieleden worden toegezonden aan de rechtbank. U kunt ook denken aan feitelijke informatie, afhankelijk van de situatie. Misschien heeft de testateur wel nooit zelfstandig kunnen wonen en is dat een indicatie voor een geestelijke stoornis? Of is er na het opmaken van het testament een medische diagnose gesteld? Het bewijs mag door alle middelen geleverd worden.

Uitspreken nietigheid testament bij leven testateur?

Vaak wordt pas bij het overlijden duidelijk wat de inhoud van het (laatste) testament is. In de meeste gevallen zal de procedure waarin de aantasting van het testament wordt verzocht daarom pas worden aangespannen na het overlijden van de testateur.

In sommige gevallen, zoals bij de casus waarover hier moest worden beslist, is bij leven al een testament bekend en was bekend dat de testateur wilsonbekwaam was ten tijde van het opstellen van het testament én zeker is dat de testateur nimmer wilsbekwaam zal worden en het testament dus niet meer kan worden gewijzigd. Is het dan mogelijk om bij leven al aan de notaris en / of rechtbank te vragen om de nietigheid van het testament vast te stellen?

De notaris in deze zaak weigerde alsnog de wilsonbekwaamheid van de testateur vast te stellen en de nietigheid vast te stellen. Wilde dus een eventuele eigen fout niet herstellen. Hier zou een klacht kunnen worden ingediend tegen de notaris op grond van het notarieel tuchtrecht.¹

Uit de rechtspraak blijkt dat het niet mogelijk is bij leven het testament aan te tasten. Rechters leggen aan hun uitspraak ten grondslag dat zolang de testateur nog in leven is er geen belang is om de nietigheid van het testament al uit te spreken. Het testament heeft immers nog geen werking. In de literatuur klinkt steeds meer kritiek op de rechtspraak. Het al bij leven duidelijkheid krijgen over de geldigheid van een testament heeft voordelen omdat er na overlijden van alles geregeld moet worden terwijl door de procedure onduidelijk is wie de erfgenamen van de erflater zijn. Bij leven kan de rechter de testateur zelf zien.

De kritiek in de literatuur heeft tot één bijzonder rechterlijk oordeel geleid. Wellicht komen er rechterlijke uitspraken bij over de nietigheid van een testament bij leven van de testateur.

---

Nieuwe artikelen in erfrechtblog ‘Lang leve de nalatenschap‘

Voetnoten

Voetnoten | bronvermeldingen en commentaar

1. Er zijn duizenden tuchtzaken tegen notarissen, kijk hier voor een overzicht tuchtrechtspraak notariaat. [↩]

____________________________________________