Sommige erfrechtspecialisten hebben onjuist beeld rechtspositie erfgenamen

De erfrechtspecialist van een internationale bank over de vermogensrechtelijke positie erfgenamen na overlijden erflater: “voordat zij uw vermogen daadwerkelijk in handen krijgen, moet uw nalatenschap worden afgewikkeld.”

De erfrechtspecialist bij een advocatenkantoor schrijft:
“Na het overlijden van een persoon moet diens nalatenschap worden afgewikkeld. Maar wanneer vindt na het overlijden de uitbetaling van de erfenis plaats?”

1. Inleiding

Rond de rechtspositie van erfgenamen met betrekking tot een nalatenschap, en rond de afwikkeling en verdeling ervan, bestaat veel onduidelijkheid. Dat komt ondermeer omdat er geen officieel beroep bestaat als ‘erfrechtspecialist’, ’testamentadviseur’, ‘nalatenschapscoach’ of ’testamentair executeur’ en er dus ook geen regels zijn die minimumvereisten stellen aan personen en organisaties die onder zulke namen beroepsmatig werken. Evenmin zijn er regels voor het ‘behalen’ van een cerificaat of registratie.

Verder wordt door veel cursusaanbieders de indruk gewekt, dat men na vier dagen cursus voldoende kennis heeft opgedaan om over het erfrecht te kunnen adviseren. Zie bijvoorbeeld de beroepsorganisatie NOVEX-executeurs die cursussen erfrecht aanbiedt en belooft:¹

Doel van de cursus is om voldoende kennis van het erfrecht te verkrijgen om valkuilen te herkennen en een gesprekspartner te zijn bij advisering.

of die van een advocatenkantoor, waar cursussen worden aangeboden onder de zelfbedachte naam “Familie- en erfrecht Insituut Nederland“. Het ‘Instituut belooft over de vierdaagse cursus erfrecht:²

In 4 dagen de belangrijkste leerstukken, recente ontwikkelingen, procesrecht en tips en tricks. Dé opleiding om een vliegende start als erfrechtspecialist te maken,

Erfrecht is een eigen vakgebied binnen het Nederlands recht, met aanpalende wet- en regelgeving in andere Nederlandse wetboeken, daaronder de Successiewet, en in internationale verdragen, bijvoorbeeld de Europese Erfrechtverordening en het EVRM. Dat krijg je echt niet in de vingers met vier dagen cursus, en de idee dat dit wel zo zou kunnen zijn leidt ontegenzeggelijk tot bedrijfsongevallen.³

Niet in de laatste plaats bestaat er verwarring, omdat drie zakenpartners in de B2B advisering estate planning, tevens (deeltijd-)hoogleraar, betogen, dat na overlijden een vacature ontstaat of een nalatenschap openvalt en dat wanneer in een testament bijzondere bevoegdheden aan een executeur worden gegeven, deze bijzondere testamentair functionaris gedurende de afwikkeling van een nalatenschap alle touwtjes in handen heeft. Dit standpunt is juridisch onjuist en berust niet op geldend recht, aldus de conclusie in een dissertatie van een van de drie zakenpartners, maar omdat het trio de communicatie en het onderwijs op de onderwerpen executeurs en testamentair bewind voor een groot deel beheerst, denken veel mensen die in de praktijk van het erfrecht werken, zowel bij het opstellen van een testament als bij de afwikkeling van de nalatenschap, dat een bij testament aangewezen ‘driesterrenexecuteur’ of ‘executeur-afwikkelingsbewindvoerder’ alles mag en erfgenamen langs de zijlijn staan.

Het trio estate planners / hoogleraren, werkzaam onder de handelsnaam ScholsBurgerhartSchols, heeft naar eigen zeggen van oudsher banden met de ABN AMRO bank⁴ – en een daar werkzaam specialist erven en schenken denkt er net zo over als de heren: erfgenamen hebben de nalatenschap na overlijden niet direkt ‘in handen’ – wat zegt de ABN AMRO?:

“Heeft u een executeur benoemd in uw testament?

Na uw overlijden treden uw erfgenamen in uw ‘vermogensrechtelijke voetsporen’. Zij nemen uw rechten en plichten over. Maar voordat zij uw vermogen daadwerkelijk in handen krijgen, moet uw nalatenschap worden afgewikkeld. Kunnen de erfgenamen dat samen oplossen? Of is het verstandig hiervoor iemand aan te wijzen, de executeur? Dat is bijna altijd het geval. Hieronder leest u waarom dat zo is.”

Ook een kantoor met “advocaten erfrechtspecialisten” heeft de klok horen luiden:⁵

“Wanneer vindt de uitbetaling van de erfenis plaats?

Na het overlijden van een persoon moet diens nalatenschap worden afgewikkeld. Maar wanneer vindt na het overlijden de uitbetaling van de erfenis plaats? Dat is een vraag die juridisch gezien veel andere vragen oproept. Duidelijk zal namelijk moeten zijn of er een testament is, wie de erfgenamen zijn en of er iemand is benoemd tot executeur.”

Hier wordt de belangrijkste regel voor erfopvolging genegeerd, dat het de erfgenaam of ergenamen zijn die bij overlijden van rechtswege de eigendom van het eigen vermogen van de erflater krijgen overgedragen – de zogenaamde saisineregel, neergelegd in artikel 4:82 BW:

2. Wat zegt het Nederlands erfrecht?

Het is een misverstand dat erfgenamen de nalatenschap niet direkt bij overlijden in handen krijgen, of dat de erfenis eerst uitbetaald moet worden – erfgenamen hebben de hele nalatenschap direkt bij overlijden van rechtswege in handen, ze hebben gezamenlijk de volledige beschikkingsmacht. Door de hoofdregel voor erfopvolging, artikel 4:182 BW, worden ze van rechtswege gezamenlijk eigenaar van de onverdeelde boedel, zowel positeif als negatief, en zijn ze samen verantwoordelijk voor de inventarisatie, het opstellen van een boedelbeschrijving, waardebepaling, een zorgvuldig beheer, het opruimen, innen van vorderingen, betaling van direkt opeisbare schulden, opzeggen van lopende contracten, besluiten of goederen zullen worden verkocht of aan een erfgenaam toegedeeld etc. Daaraan vooraf gaat het organiseren van de uitvaart en bedenken hoe dat zal lopen. Daarbij schrijft de wet dwingend voor dat de wensen of vermoedelijke wensen van de overledene zoveel mogelijk gevolgd moeten worden.⁶

Komen erfgenamen er onderling niet uit, wat vaak met onwetendheid of onjuiste voorlichting te maken heeft, kan iedere erfgenaam een vordering bij de rechtbank instellen om de verdeling te bepalen. Er moet een boedelbeschrijving bij met waardering van de goederen, als iets veel waard is met een onafhankelijk taxatie-rapport, de wensen en standpunten van iedere erfgenaam moeten zo volledig mogelijk, maar bondig en zakelijk worden beschreven, wil iemand iets toebedeeld krijgen omdat er een bijzondere gehechtheid bestaat moet dat er ook bij worden gezet en er kan een verdelingsvoorstel worden gedaan.

Het is belangrijk te proberen dat het niet tot ruzie komt. Er zullen altijd meningsverschillen bestaan over wie wat krijgt en hoe goederen moeten worden gewaardeerd. Er staat niet veel over in de wet, maar rechters hebben er wel richtlijnen voor.

Zelf doen, eventueel met behulp van de rechter, is bij een gemiddelde particuliere nalatenschap de beste en goedkoopste manier.

Een executeur of afwikkelingsbewindvoerder kan uw nalatenschap handenvol geld kosten en erfgenamen krijgen van de wet nauwelijks controlemiddelen.

Banken en grote accountancies bieden als zakelijke dienstverlening de zogenaamde ‘estate planning’ aan. Advisering hoe klanten hun vermogen bij overlijden op de erfgenamen kunnen laten overgaan op een manier die belasting bespaart, of betaling ervan uitstelt. Tegelijkertijd wordt geadviseerd om het bedrijf van de adviseur, of een gelieerd bedrijf, in het testament op te laten nemen als ‘driesterrenexecuteur’. De ABN AMRO bijvoorbeeld, heeft daarvoor een liaison met Capital Support BV, de slogan is “Grip op uw vermogen”. Uit gepubliceerde rechterlijke uitspraken blijkt dat als het bedrijf na uw overlijden volledig grip op uw vermogen heeft gekregen, en de rechthebbenden die volgens geldend (internationaalverdrags)recht de volledige beschikkingsmacht hebben, met een hoog kaliber aan juridisch geweld aan de kant schuiven. Letterlijk ten koste van uw nalatenschap. Grote accountancies hebben gelieerde stichtingen.

Denk daarom drie maal na, vóórdat u een professioneel executeur-bewindvoerder in uw testament opneemt. Doe dat NOOIT zonder in het testament heldere controlemogelijkheden voor uw erfgenamen op te nemen en een heldere regeling voor de beloning van de executeur-bewindvoerder – welke werkzaamheden kunnen beloond, tegen welk tarief (zorg altijd voor een gedifferentieerde tariefbepaling), hoe moet worden gespecificeerd, wat zijn de voorwaarden dat geld uit de nalatenschap mag worden genomen voor beloning ten eigen bate etc. De notaris heeft hier géén modelregeling voor. De bepalingen moeten zorgvuldig geredigeerd anders lopen ze de kans nietig verklaard te worden.

---

Voetnoten | bronvermeldingen en commentaar

1. websitepagina: Basiscursus erfrecht [↩]
2. Alles wat u moet weten voor de erfrechtpraktijk anno nu [↩]
3. Zie als voorbeeld begin 2024, de panne van een advocaat, een uitstekend jurist Nederlands recht, rondom het invorderen van de legitieme portie en het laten verlopen van een wettelijke termijn, waardoor twee onterfde kinderen van een bekend interieurontwerper mogelijk een bedrag van elk ruim een miljoen gaan mislopen, uit te keren binnen een redelijke termijn na overlijden: ‘Oudste kinderen Jan des Bouvrie krijgen nog geen geld uit nalatenschap‘ ECLI:NL:RBMNE:2024:354, rechtsoverweging 3.24. Niet alleen deze advocaat, maar kennelijk ook collega’s, die je in zo’n geval snel even raadpleegt, beschikten niet over voldoende parate kennis. [↩]
4. zie voetnoten bij verschillende artikelen van prof. B. Schols en de CV van prof. F. Schols op de website van vFAS [↩]
5. website mr. A.C. de Bakker. [↩]
6. Wet op de Lijkbezorging, artikel 18. [↩]

____________________________________________