Overzicht van veelvoorkomende acties en rechtsmiddelen in het erfrecht (niet volledig, kan fouten bevatten!)
Het erfrecht kent een lappendeken aan acties, procedures, rechters en termijnen. Dat maakt het lastig om te procederen, ook voor advocaten. Door een aantal andere factoren zijn advocaten aangesloten bij de twee specialistenverenigingen voor erfrechtadvocaten niet in de hele breedte van het erfrecht en erfprocesrecht opgeleid.
► zie: Procederen in het erfrecht – veel valkuilen, weinig kennis, 18 jaar zonder handboek
Veel voorkomende procedures in het erfrecht gaan over informatie met betrekking tot de nalatenschap; de legitieme portie; verdeling van de nalatenschap; geldigheid van een testament (uiterste wil) en geldigheid en uitleg van uiterste wilsbeschikkingen; gedrag van de executeur en vereffening.1 In steeds meer procedures lijkt ook een rol weggelegd te zijn voor tijdens leven ‘verdwenen’ vermogen.2
Welke vorderingen of verzoeken kunnen het best ingesteld worden? Hoe zit het met de inhoud van de
conclusie van antwoord en reconventionele vorderingen? Hoe dient in het petitum aandacht besteed te worden aan de (praktische) uitvoerbaarheid? Op deze pagina wordt begonnen een overzicht te maken om een eerste idee te geven van de mogelijkheden en moeilijkheden.
Met de nadrukkelijke opmerking dat aan dit artikel en onderstaande opsomming geen rechten kunnen worden ontleend, en er niet op de geleverde informatie kan worden afgegaan voor beoordeling van een specifieke kwestie, of probleem. Dit artikel heeft als doel vooral een waarschuwing en eye-opener te zijn, ook voor juridisch adviseurs en advocaten die een erfrechtzaak denken te kunnen oppakken. Niets kan worden opgevat als (juridisch) advies. Voor beantwoording van individuele vragen is de raad van een ter zake kundig advocaat nodig, aan wie de specifieke feiten en omstandigheden in een gegeven geval worden beschreven. Bedoeling is wel om op langere termijn de lijst meer compleet te maken en met wetsartikelen aan te vullen, of met verwijzingen naar artikelen en handboeken.
○ Verwerpen of beneficiair aanvaarden erfenis
▷ Verklaring afleggen bij Rechtbank arrondissement laatste woonplaats erflater
○ Aanvaarden erfenis
▷ Vormvrij, door ‘gedragingen van aanvaarding’
○ Aanvaarden benoeming als executeur
▷ Vormvrij, door ‘gedragingen van aanvaarding’
Banken en instanties vragen (terecht) om bewijs dat men als executeur mag handelen. Deze verklaring moet bij een notaris worden aangevraagd. Dat wordt graag ‘verklaring van executele ‘genoemd maar let op: bij het executeurschap is GEEN sprake van een verband over goederen, zoals bij curatele. Oproep aan notaris, advocaat, estate-planner, Bernard Schols, beroepsexecuteur en rechter: stap over op gebruik van de begrippen uit het moderne erfrecht. Breng niet nog meer verwarring in een rechtsgebied dat al zo complex is.
○ Neerleggen benoeming als executeur
▷ Kan alleen door officieel ontslag van de Kantonrechter, indienen bij verzoekschrift, net als in het arbeidsrecht.
○ Ongedaan maken ‘wettelijke verdeling’ (art. 4:13 BW)
▷ Akte bij de notaris
○ Aanspraak legitieme portie
▷ Let op, enkele korte wettelijke termijnen!
○ Executeur (afwikkelingsbewindvoerder) doet te weinig of doet het niet goed
▷ Verzoek ontslag, of verzoek machtiging verrichten beheershandelingen kantonrechter
► zie artikel: Executeur doet niets? Twintig acties en rechtsmiddelen voor belanghebbenden
► zie artikel: Leden organisatie voor executeurs NOVEX vaak niet opgeleid in vermogensbeheer
○ Verzoek erfgenaam beheershandeling te mogen verrichten bij erfenis met executeur
▷ Verzoekschrift kantonrechter
○ Verzoek goed of goederen uit nalatenschap te laten verzegelen / ontzegelen (art. 658-670 Rv)
▷ een onderschatte ouderwetse conservatoire maatregel die vooraf gaat aan de boedelbeschrijving. Om ervoor te zorgen dat er niets verdwijnt, of om een adempauze te forceren bij een al te slagvaardig optredend executeur – afwikkelingsbewindvoerder.
Net als de politie doet bij een crimescene, of de deurwaarder bij een beslag, gebeurt dit door de notaris, aangewezen door de kantonrechter, ambtshalve, op verzoek van een notaris, erfgenaam met bloed- en aanverwanten, schuldeiser, vereffenaar, executeur, bewindvoerder, langstlevende echtgenoot. Goederen mogen door de notaris in veiligheid worden gebracht. De moeite waard de maatregel in bepaalde situaties te overwegen, bijvoorbeeld wanneer een executeur of afwikkelingsbewindvoerder aankondigt een goed uit de nalatenschap te verkopen wat mogelijk onrechtmatig is. Verbreken van het zegel is strafbaar, wat een effectieve stok achter de deur kan zijn. Samen met het inroepen van de nietigheid van een testamentaire driesterrenbepaling kan dit voor rust zorgen, en tot herbezinning leiden.
○ Ruimschoots voldoende verklaring door executeur na beneficiaire aanvaarding
▷ vormvrij, verstandig om dit bewijsbaar te doen, met datum
○ Boedelbeschrijving
▷ diffuus begrip, functie, invulling en op wie de verplichting rust, hangt af van de regeling waar de beschrijving wordt geëist. Erfgenamen, schuldeisers en andere belanghebbenden zijn er niet aan gebonden.
Groot misverstand: bij een boedelbeschrijving gaat het om alle spullen die in de woning staan. Onjuist, dat is de inboedel. Het gaat om een inventarisatie van alle goederen, rechten en schuldposities die tot de nalatenschap horen, die van erflater op de erfgenamen zijn overgegaan, en die er na overlijden zijn bijgekomen.
Denkt een belanghebbende dat er iets niet klopt: verklaring voor recht vragen bij de rechtbank, met voldoende onderbouwing en bewijs heren en dames advocaten! Anders de cliënt adviseren dat het weinig zin heeft.
▷ vormvrij, maar art. 674 Rv geeft vereisten. Andere bepalingen art. 671-676 Rv.
Lukt het niet:
▷ verzoek bevel boedelbeschrijving aan kantonrechter, art. 672 Rv
▷ verplichting voor beheersexecuteur, art. 4:146 BW, en voor testamentair bewindvoerder. Er is geen ‘sanctie’, mogelijk wel reden voor ontslag: verzoek kantonrecht.
Verplicht als beneficiair is aanvaard, erfgenamen of vereffenaar, en bij vruchtgebruik als gevolg van testamentaire bepaling of bij uitoefening wilsrechten bij wettelijke verdeling.
Kan gevorderd worden als start van de verdeling. Is een must bij de wettelijke verdeling (goed bewaren!)
Erfgenamen pas op, moet er worden vereffend na beneficiaire aanvaarding, wacht dan niet te lang met de boedelbeschrijving. Het Compendium Erfrecht geeft schuldeisers de tip stil te blijven zitten en dan na verloop van tijd te stellen dat de erfgenamen ernstig tekortschieten in de vervulling van hun verplichtingen. Ze kunnen dan met het eigen vermogen aansprakelijk worden gehouden. Weer fijn, deze volstrekte onafhankelijke en neutrale benadering van de auteur. Een rechter keek anders en woog mee dat erfgenamen geen professionals zijn.3
○ Waardering goederen van de erfgemeenschap
▷ Kantonrechter (art. 4:15, 4:16 BW)
○ Aanbieden door erfgenaam van voldoende middelen aan executeur om schulden ex art. 4:7 BW te voldoen
▷ vormvrij, verstandig om dit bewijsbaar te doen, met bewijs dat de nodige middelen aanwezig zijn
○ Ontslag testamentair executeur door belanghebbenden, benoeming opvolgend executeur
▷ verzoekschrift indienen bij kantonrechter, art. 4:149 BW, met redenen omkleed
○ Rekening/verantwoording executeur
▷ vordering instellen bij rechtbank, dagvaardingsprocedure, art. 4:151 BW, verplichte procesvertegenwoordiging
○ Benoeming vereffenaar
▷ verzoek indienen bij de rechtbank, verzoekschriftprocedure (met verplichte procesvertegenwoordiging), art. 4:203/4:204 BW
○ Opheffing vereffening wegens geringe baten
> verzoek bij de kantonrechter, art. 4:209 BW
○ Benoeming en ontslag testamentair bewindvoerder
▷ verzoek bij de kantonrechter, art. 4:164 BW
○ Opheffing testamentair bewind
▷ verzoek bij de rechtbank (art. 4:178 BW)
let op wie de vordering kan instellen, wanneer en op welke gronden.4
○ Verdeling / partiële verdeling
▷ vordering bij de rechtbank, art. 3:178/185 BW,
Instellen vordering door ‘de meest gerede partij’. Is er een testament en is daar een testamentair bewind ingesteld over twee of meer goederen van de nalatenschap, heeft de bewindvoerder deze bevoegdheid ook (art. 4:170 BW)
○ Geldvorderingen, bijvoorbeeld aanspraak op legitieme portie, onderbedelingsvordering of vordering tot schadevergoeding op grond van onrechtmatige daad door de executeur/vereffenaar/bewindvoerder
▷ vordering bij de rechtbank of de kantonrechter, mede afhankelijk van de hoogte van het gevorderde bedrag;
○ Verklaring voor recht (art. 3:302 BW), te combineren met geldvordering.
Wanneer een partij de grondslag van een rechtsverhouding betwist. Bijvoorbeeld nietigheid testamentaire bepaling; vermogensverschuiving was een schenking; handeling was onrechtmatig; executeur, vereffenaar, bewindvoerder of notaris is aansprakelijk
▷ vordering bij de rechtbank (bij uitzondering verzoekschrift kantonrechter), kan niet uitgesproken in Kort Geding
○ Klacht gedrag executeur die van beroep notaris is
○ Klacht gedrag executeur die accountant is
○ klacht gedrag executeur die advocaat is
○ klacht gedrag executeur die lid is van beroepsorganisatie NOVEX
○ Conservatoir beslag: verzoek als een hoofdzaak ex 700 Rv?
○ Beroep op nietigheid testamentaire bepaling: geen wettelijke uiterste wilsbeschikking, strijd met art. 4:4 BW
▷ Vormvrij, verstandig dit in een verklaring (pro forma) te doen en uitgebreid de redenen te noemen.
Stuur de verklaring bewijsbaar aan de andere belanghebbenden. Gaat het om te zware bevoegdheden van een executeur / afwikkelingsbewindvoerder? Laat verklaring betekenen bij de betreffende executeur/bewindvoerder en bij de notaris die de testamentaire akte opmaakte, bij de notaris die een verklaring van erfrecht wil opstellen of heeft opgesteld; die mee wil werken aan een levering en aan de verdeling etc. Verstandig een akte van bevinding te doen laten inschrijven in het kadaster of register bij de goederen uit de nalatenschap die daar zijn ingeschreven. Derden zijn dan in beginsel niet meer te goeder trouw.
○ Beroep op onwaardigheid te erven (art. 4:3 BW (rechter moet ambtshalve toetsen als zaak op andere gronden is voorgedragen)
▷
○ Vernietiging notariële akte zoals verklaring van erfrecht, akte van verdeling
▷ akte van verdeling: op vordering van overgeslagen deelgenoot, art. 3:178 lid 1 BW en art. 3:180 lid 1 BW, art. 3:195 BW).
▷ akte van verdeling op grond van dwaling
- Compendium Erfrecht, Inleiding [↩]
- Ingezet wordt dan onder andere op het verkrijgen van rekening en verantwoording, het vernietigen van schenkingen en het terugkrijgen van vermogen bijvoorbeeld op grond van onrechtmatige daad. [↩]
- Rb Noord-Nederland 1 april 2020 [↩]
- En let er bij ‘googelen’ op, dat je niet beland bij een artikel over het beschermingsbewind uit Boek 1 …. [↩]